Dezinformacja to plotka?
To mechanizm pokrewny manipulacji
鈥� m贸wi dr Krzysztof Grzegorzewski.
W najprostszym uj臋ciu dezinformacja polega na przekazywaniu fa艂szywych tre艣ci tak, by wygl膮da艂y na prawdziwe. Czasem jest to dzia艂anie celowe (kto艣 wypuszcza nieprawd臋 w obieg), a czasem my sami stajemy si臋 nie艣wiadomymi kurierami.
Tu wchodz膮 trzy poj臋cia, kt贸re warto mie膰 pod r臋k膮 jak trzy kolory marker贸w:
dezinformacja 鈥� fa艂sz podany celowo, misinformacja 鈥� fa艂sz powielany w dobrej wierze i malinformacja, czyli informacja prawdziwa, ale podana wybi贸rczo, bez kontekstu lub w spos贸b, kt贸ry ma zaszkodzi膰. A plotka? Plotka bywa po prostu zniekszta艂con膮 informacj膮 鈥� kto艣 co艣 藕le us艂ysza艂, 藕le zrozumia艂, przekr臋ci艂 jedno s艂owo, doda艂 emocje, urwa艂 kontekst. Dr Grzegorzewski zwraca uwag臋, 偶e to psychologia w czystej postaci. Pami臋膰 p艂ata figle, a emocje potrafi膮 dopisa膰 brakuj膮ce fragmenty.
Plotka jest jak g艂uchy telefon. Dezinformacja cz臋艣ciej przypomina precyzyjnie ustawiony megafon.
Dlaczego klikamy? M贸zg kocha sensacje (i nagrody)
Je艣li dezinformacja jest wirusem, to clickbait bywa jego szkodliw膮 substancj膮 w powietrzu. Krzykliwe tytu艂y, obietnica szoku, cudowne rozwi膮zanie w trzech krokach, dramat w pi臋ciu s艂owach. Dr Grzegorzewski t艂umaczy to prosto:
To strza艂y dopaminowe.
Dopamina to neurochemiczny system nagrody. M贸zg lubi przewidywa膰, 偶e za chwil臋 b臋dzie co艣 ciekawego, wi臋c klika. A gdy ju偶 kliknie, cz臋sto dostaje kolejn膮 zach臋t臋 鈥� nast臋pnynag艂贸wek, nast臋pny filmik, nast臋pny teaser, sensacj臋. I tak wchodzimy w tryb, kt贸ry mo偶na nazwa膰 turystycznie: wycieczka od bzdury do bzdury.
Do tego dochodzi projektowanie platform 鈥� niesko艅czone przewijanie, automatyczne podpowiedzi, tre艣ci szyte pod nasze reakcje. Nawet je艣li zaczynasz niewinnie, algorytmy szybko ucz膮 si臋, co ci臋 porusza 鈥� i podkr臋caj膮 temperatur臋.
Jak szybko rozprzestrzenia si臋 wirus informacji?
Bardzo szybko 鈥� i coraz szybciej
鈥� podkre艣la ekspert.
Technologia zmienia si臋 z tygodnia na tydzie艅, a my, ludzie, uczymy si臋 nowych nawyk贸w wolniej ni偶 aktualizuje si臋 aplikacja. W praktyce oznacza to jedno: odporno艣膰 informacyjna nie mo偶e by膰 jednorazow膮 akcj膮. To musi by膰 trening.
Dr Grzegorzewski m贸wi wprost:
Krytyczne my艣lenie i edukacja medialna powinny zaczyna膰 si臋 wcze艣nie.
A obok edukacji 鈥� potrzebujemy jeszcze dw贸ch szczepionek, kt贸re zablokuj膮 wirus informacji 鈥� fact-checkingu, czyli sprawdzania informacji i ich 藕r贸de艂 oraz jako艣ciowego dziennikarstwa, kt贸re b臋dzie dostarcza艂o rzetelnych informacji. Dlatego zastan贸wmy si臋 zanim w co艣 uwierzymy, sprawdzajmy 藕r贸d艂a, szukajmy kontekst贸w, por贸wnujmy informacj臋 i korzystajmy z rzetelnych 藕r贸de艂鈥�.
鈥akich jak Nauka Inspiruje! Bo je艣li dezinformacja rozchodzi si臋 jak wirus, to rzetelna popularyzacja nauki jest czym艣 w rodzaju codziennej dawki odporno艣ci
鈥濶auka Inspiruje鈥� to inicjatywa, kt贸ra pokazuje nauk臋 nie jako zamkni臋t膮 wie偶臋 z ko艣ci s艂oniowej, tylko jako 偶ywe opowie艣ci o badaniach, ludziach i realnym wp艂ywie wiedzy na spo艂ecze艅stwo. To jest ten typ tre艣ci, kt贸ry nie krzyczy: 鈥濶IE UWIERZYSZ!鈥�, tylko t艂umaczy, porz膮dkuje, zaciekawia. To most mi臋dzy 艣wiatem nauki a tymi, kt贸rzy po prostu chc膮 rozumie膰 wi臋cej. Zamiast przypadkowych klip贸w i nag艂贸wk贸w, dostajesz tre艣ci, kt贸re prowadz膮 ci臋 krok po kroku. To podcasty, w kt贸rych badacze i badaczki U艁 opowiadaj膮 o tym, co naprawd臋 sprawdzili, jak do tego doszli i po co to w og贸le ma znaczenie. To ponad 100 materia艂贸w wideo, kt贸re pokazuj膮 nauk臋 od kuchni, bez udawania, 偶e wszystko zawsze wychodzi za pierwszym podej艣ciem. To te偶 wyk艂ady i spotkania, gdzie mo偶na us艂ysze膰, jak nauka rozbraja trudne tematy na proste elementy, bez lania wody, za to z konkretem i ciekawo艣ci膮. Chcesz si臋 dowiedzie膰 wi臋cej o 艣wiecie? Pozna膰 niedost臋pne rejony Wenezueli, dno oceanu i odkry膰 tajemnice kosmosu? Nie ma problemu! Na UniLodz t艂umaczymy 艣wiat.
W Dniu Nauki Polskiej 偶yczymy Wam ciekawo艣ci do poznawania 艣wiata, odwagi do zadawania pyta艅, zaanga偶owania do poszukiwania rzetelnych informacji oraz ch臋ci wsp贸艂pracy, bo nawet najwi臋ksze umys艂y musz膮 si臋 czasem naradzi膰 i pozna膰 r贸偶ne punkty widzenia!
Materia艂: dr Krzysztof Grzegorzewski
Redakcja: Kacper Szczepaniak, Centrum Komunikacji Marki