Od 26 lutego do teraz trwaj膮 starcia mi臋dzy Pakistanem a Afganistanem. W ten spos贸b Islamabad pr贸buje wymusi膰 na Kabulu powstrzymanie organizacji terrorystycznych, kt贸re 鈥� jak twierdzi pakista艅ski rz膮d 鈥� kryj膮 si臋 na afga艅skiej ziemi i stamt膮d atakuj膮 s膮siedni kraj. Stron膮 z ewidentn膮 przewag膮 w tych starciach jest Pakistan. Jego si艂y uderzaj膮 pociskami w r贸偶ne cele w Afganistanie, w tym bazy si艂 zbrojnych, a tak偶e zajmuj膮 liczne posterunki graniczne. Afganistan odpowiada g艂贸wnie atakami dron贸w. Prawdopodobnie jednak 偶adna strona nie osi膮gnie swoich cel贸w w tych starciach. Uderzaj膮c w bazy afga艅skich si艂, Pakistan nie os艂abi organizacji terrorystycznych dzia艂aj膮cych z tego kraju. Takie starcia mi臋dzy Pakistanem i Afganistanem b臋d膮 si臋 zapewne w najbli偶szej przysz艂o艣ci powtarza膰.
Od wielkiego zamachu do ma艂ej wojny
W lutym w Pakistanie dosz艂o do serii atak贸w, o kt贸re islamabadzki rz膮d oskar偶y艂 terroryst贸w dzia艂aj膮cych z terytorium Afganistanu. Sz贸stego lutego dosz艂o do pot臋偶nego bombowego na szyicki meczet w Islamabadzie. Zgin臋艂o 36 os贸b, a Pakistan odpowiedzialno艣ci膮 za atak obarczy艂 Pa艅stwo Islamskie. Szesnastego lutego dosz艂o do terrorystycznego na punkt kontrolny w dystrykcie Bajaur [wym. 叠补诲藕辞谤] w prowincji Chajber Pachtunchwa. Zgin臋艂o 11 os贸b, w tym przypadkowa ofiara: dziecko. Tym razem wed艂ug Islamabadu za atak odpowiadali pakista艅scy talibowie, czyli organizacja TTP (Tehrik-e-Taliban Pakistan; Ruch Talib贸w Pakista艅skich). W zem艣cie za te ataki 22 lutego Pakistan porazi艂 cele w Afganistanie twierdz膮c, 偶e uderzy艂 w o艣rodki terroryst贸w 鈥� Pa艅stwa Islamskiego i TTP. Kabul za艣 迟飞颈别谤诲锄颈艂, 偶e zabite zosta艂y same osoby cywilne; rz膮d afga艅skich talib贸w og艂osi艂 r贸wnie偶, 偶e atak Pakistanu na jego terytorium zostanie pomszczony. Odwet ten rozpocz膮艂 si臋 26 lutego, kiedy si艂y talib贸w zaatakowa艂y posterunki graniczne Pakistanu. W贸wczas walka rozpocz臋艂a si臋 ju偶 nie tylko mi臋dzy si艂ami zbrojnymi jednej strony (Pakistanu) a terrorystami kryj膮cymi si臋 w drugim pa艅stwie (Afganistanie), ale tak偶e mi臋dzy si艂ami zbrojnymi obu kraj贸w.
Pakistan odpowiedzia艂 nalotami na bazy si艂 afga艅skich w noc z 26 na 27 lutego. W nast臋pnych dniach Islamabad, jak twierdzi, odbi艂 wszystkie posterunki graniczne, zaj膮艂 wiele posterunk贸w afga艅skich i kilkakrotnie jeszcze pora偶a艂 cele w Afganistanie, w tym lotnisko w Nangarharze i bazy si艂 afga艅skich, w tym m.in. w Kabulu, Kandaharze i Paktii. Talibowie odpowiedzieli najwyra藕niej g艂贸wnie atakami dron贸w na nieodleg艂e granicy pakista艅skie miasta; pojawi艂y si臋 tak偶e informacje o atakach hakerskich na pakista艅skie telewizje. Starcia trwaj膮 do teraz (sz贸sty marca). Trudno przewidzie膰, kiedy si臋 sko艅cz膮, ale wydaj膮 si臋 zachowywa膰 podobny schemat: Pakistan razi pociskami cele znacznie g艂臋biej w Afganistanie, w tym bazy wojskowe afga艅skich talib贸w, a ci odpowiadaj膮 g艂贸wnie atakami dron贸w na bazy pakista艅skie bli偶sze granicy.
Trudno jest tak偶e okre艣li膰 zakres strat. Pi膮tego marca minister informacji Pakistanu, Ataullah Tarar, na przyk艂ad, 偶e w atakach jego pa艅stwa zgin臋艂o a偶 481 afga艅skich talib贸w i zniszczono m.in. 198 czo艂g贸w. Nie wydaje si臋 jednak mo偶liwe, by Pakistan dysponowa艂 tak dok艂adn膮 liczn膮 zgon贸w 偶o艂nierzy drugiego pa艅stwa, zw艂aszcza 偶e cz臋艣膰 uderze艅 na afga艅skie bazy przeprowadzi艂 noc膮. Podobne w膮tpliwo艣ci mo偶na mie膰 co do afga艅skich deklaracji o stratach po stronie Pakistanu. Nie jest te偶 jasne, czy uderzenia afga艅skich dron贸w spowodowa艂y jakiekolwiek wi臋ksze straty po stronie pakista艅skiej. Afganistan w zasadzie nie posiada si艂 powietrznych, poza 艣mig艂owcami pozostawianymi przez si艂y ISAF (nie wiadomo jednak, w jakim s膮 stanie i ile os贸b potrafi je pilotowa膰). Pakistan dysponuje natomiast r贸偶nymi maszynami, w tym ameryka艅skimi F-16, a tak偶e pociskami dalekiego zasi臋gu, wobec kt贸rych Afganistan w zasadzie nie posiada 偶adnej obrony. Najpewniej zatem na koniec star膰 to Afganistan b臋dzie stron膮 znacznie bardziej stratn膮. Mimo to podobny konflikt mo偶e si臋 powt贸rzy膰 w najbli偶szej przysz艂o艣ci.
Szerszy kontekst star膰
Obecne starcia mi臋dzy krajami stanowi膮 powt贸rzenie niepokoj膮cego schematu, odtwarzanego od roku 2021: (1) na terytorium Pakistanu dochodzi do zamach贸w, (2) pa艅stwo to oskar偶a o ich organizacj臋 grupy terrorystyczne chroni膮ce si臋 w Afganistanie i (3) dokonuje uderze艅 na cele w tym s膮siednim kraju, deklaruj膮c, 偶e m艣ci si臋 na organizacjach terrorystycznych. Powoduje to w贸wczas zawsze (4) napi臋cia dyplomatyczne na linii Islamabad-Kabul, gdy偶 rz膮d afga艅skich talib贸w niezmiennie twierdzi, 偶e na jego terytorium nie kryj膮 si臋 偶adni terrory艣ci i 偶e ataki Pakistanu prowadz膮 do 艣mierci os贸b cywilnych. W niekt贸rych wypadkach, tak jak w tym, taki cykl wydarze艅 ko艅czy si臋 nie tylko starciami dyplomatycznymi, ale i zbrojnymi.
Rz膮d Pakistanu domaga si臋, by Afganistan powstrzyma艂 t臋 dzia艂alno艣膰 terrorystyczn膮. Islamabad twierdzi tak偶e, 偶e gdyby Kabul us艂ucha艂 tego 偶膮dania, si艂y pakista艅skie nie by艂yby zmuszone uderza膰 w 鈥� jak twierdz膮 鈥� o艣rodki radyka艂贸w na afga艅skiej ziemi. Do takiego samego schematu wydarze艅 dosz艂o w poprzednim roku. W贸wczas, jak si臋 wydawa艂o, zako艅czy艂y si臋 one konstruktywnie, bo po rozmowach w Katarze i Turcji strony na zawieszenie broni i wprowadzenie ,,mechanizm贸w na rzecz utrzymania pokoju鈥欌��. Nowe zamachy i nowe starcia sugeruj膮, 偶e albo 偶adnych mechanizm贸w w praktyce nie wprowadzono, albo nie by艂y one skuteczne.
Obecne starcia rozgrywaj膮 si臋 tak偶e w cieniu ameryka艅sko-izraelskiej wojny przeciw Iranowi, kt贸ra zacz臋艂a si臋 ledwie dwa dni p贸藕niej (pocz膮tek star膰 Afganistan-Pakistan: 26 luty; pocz膮tek wojny przeciw Iranowi: 28 luty). Ta zbie偶no艣膰 wydaje si臋 jednak przypadkowa. Trudno tak偶e wskaza膰 tak偶e na wp艂yw jednego konfliktu na drugi (przynajmniej na razie). Spytany o jego opini臋 o tych starciach, prezydent USA Donald Trump , 偶e Pakistan ,,radzi sobie 艣wietnie鈥�, a wi臋c wyra藕nie wypowiedzia艂 si臋 po stronie Islamabadu w walce z afga艅skimi talibami. Nawet gdyby zatem Amerykanie nie byliby obecnie zaj臋ci swoimi atakami na Iran, zapewne nie interweniowaliby w starcia Pakistan-Afganistan.
Mo偶na jednak spekulowa膰, 偶e gdyby nie konflikt USA i Izraela z Iranem niekt贸re pa艅stwa Zatoki Perskiej mog艂yby skupi膰 si臋 na pr贸bach mediacji mi臋dzy Afganistanem a Pakistanem (by膰 mo偶e podobny wniosek dotyczy tak偶e Turcji). Tradycyjnym ju偶 obszarem negocjacji z afga艅skimi talibami jest Doha w Katarze, ale pa艅stwo to wydaje si臋 obecnie mocno skupione na ira艅skiej wojnie, kt贸ra zacz臋艂a go dotyka膰 bezpo艣rednio. W przesz艂o艣ci talibowie afga艅scy uzyskiwali wsparcie m.in. od Arabii Saudyjskiej, ale obecnie wydaje si臋, 偶e rz膮d w Islamabadzie ma bardzo silne zwi膮zki z rz膮dem w Rijadzie, a zatem ten ostatni nie opowiedzia艂by si臋 po stronie Kabulu. W szerszym uj臋ciu rz膮dowi afga艅skich talib贸w brak zreszt膮 jakichkolwiek sojusznik贸w na 艣wiecie 鈥� nie tylko w Zatoce Perskiej. Ich najwi臋kszym sojusznikiem by艂o bowiem od wielu lat pa艅stwo, kt贸re teraz stanowi ich najwi臋kszego wroga 鈥� Pakistan.
Tym niemniej, przez ostatnie trzydzie艣ci lat afga艅scy talibowie wykazali si臋 ogromn膮 odporno艣ci膮 na starcia z du偶o silniejszym przeciwnikiem: do 2021 si艂ami ISAF, po 2021 si艂ami pakista艅skimi. Najpewniej zatem nie ulegn膮 oni nawet teraz, kiedy brak im zewn臋trznego wsparcia. Wydaje si臋, 偶e dla afga艅skich talib贸w od sojuszu z Pakistanem wa偶niejsze s膮 idee religijne (prowadzenie d偶ihadu) i wi臋zy etniczne: to jest relacje z Pasztunami 偶yj膮cymi na terytorium Pakistanu i cz臋sto kwestionuj膮cymi jego w艂adz臋.
Co wcze艣niejsze relacje pakista艅sko-afga艅skie mog膮 nam powiedzie膰 o ich przysz艂o艣ci?
To dzi臋ki pomocy Pakistanu talibowie afga艅scy przetrwali dwadzie艣cia lat (2001-2021) walki z si艂ami ISAF. Cz臋sto kryli si臋 oni na terenie Pakistanu, uzyskiwali tam informacje, leczenie, bro艅 i pieni膮dze. Kiedy wi臋c w 2021 talibowie afga艅scy przej臋li w艂adz臋 w Afganistanie wydawa艂o si臋, 偶e Pakistan pozostanie ich najwi臋kszym sojusznikiem. Sta艂o si臋 jednak na odwr贸t 鈥� od pocz膮tku mi臋dzy Kabulem a Islamabadem narasta艂a niezgoda.
Poza opisan膮 ju偶 kwesti膮 terroryzmu talibowie afga艅scy okazali si臋 cz臋sto nie uznawa膰 granicy mi臋dzy krajami, czyli Linii Duranda, narzuconej w XIX w. przez Brytyjczyk贸w. Podzia艂 ten sprawi艂, 偶e niekt贸re terytoria tradycyjnie nale偶膮ce do Afganistanu 鈥� i zamieszkane przez Pasztun贸w 鈥搝nalaz艂y si臋 w granicach Pakistanu. Wielu Pasztun贸w z obu stron granicy kultywuje ponadgraniczne wi臋zi; wielu najwyra藕niej te偶 tej granicy po prostu nie uznaje. Mo偶na domy艣la膰 si臋, 偶e p贸ki talibowie afga艅scy potrzebowali pomocy Pakistanu i ukrywali si臋 na jego terenie, starali si臋 nie podnosi膰 tej terytorialnej kwestii. Powr贸ci艂a ona jednak kiedy tylko przej臋li w艂adz臋 w Kabulu i tym samym wybili na niezale偶no艣膰 od Pakistanu. R贸wnie偶 podczas obecnych star膰 co najmniej dw贸ch ministr贸w w Kabulu podwa偶y艂o status Linii Duranda jako granicy pa艅stw. Jeden z nich , 偶e nadszed艂 czas, by ,,permanentnie rozwi膮za膰 kwesti臋 Linii Duranda鈥欌��, co mog艂oby sugerowa膰 ch臋膰 odzyskania przez Afganistan pasztu艅skich ziem Pakistanu. W praktyce jednak rz膮d w Kabulu nie ma szans na odbicie tego terytorium od znacznie silniejszego s膮siada.
Afga艅scy talibowie s膮 jednak w stanie wspiera膰 ruchy terrorystyczne na terenie Pakistanu 鈥� a w ka偶dym razie przymyka膰 oko na ich dzia艂alno艣膰 poprzez granic臋. Istniej膮 dwie organizacje talib贸w: talibowie afga艅scy i talibowie pakista艅scy. Ci drudzy zrzeszeni s膮 we wspomnianej ju偶 organizacji TTP. O ile talibowie afga艅scy walczyli z rz膮dem w Afganistanie (a偶 wygrali), talibowie pakista艅scy dalej walcz膮 z rz膮dem w Pakistanie. Talib贸w pakista艅skich i afga艅skich dzieli kraj, kt贸ry zamieszkuj膮 i wr贸g, z kt贸rym walczyli, ale 艂膮czy ich ideologia (radykalny islam) i wi臋zi etniczne (przynale偶no艣膰 do grupy Pasztun贸w). Nie mo偶na zatem wykluczy膰, 偶e talibowie afga艅scy faktycznie udzielaj膮 schronienia swoim ideologicznym i etnicznym pobratymcom z Pakistanu (lub przynajmniej przymykaj膮 oko na ich obecno艣膰 na swoim terytorium). By艂aby to o tyle ironiczna sytuacja, 偶e wcze艣niej Pakistan dzia艂a艂 tak samo w drug膮 stron臋: pomaga艂 talibom afga艅skim przemyka膰 si臋 przez granic臋 i ze swojego terytorium atakowa膰 si艂y ISAF. Teraz mog艂oby si臋 okaza膰, 偶e dok艂adnie tak samo Afganistan pozwala cz艂onkom TTP atakowa膰 Pakistan.
W sensie wojskowym ta sytuacja pokazuje, jak nieszczelna jest pakista艅sko-afga艅ska granica. Przecinaj膮ce j膮 wi臋zi etniczne i religijne okazuj膮 si臋 silniejsze ni偶 bariera fizyczna w postaci g贸r i bariera zbrojna w postaci pilnuj膮cych granicy si艂. Ze wsparciem Kabulu czy bez niego, cz艂onkowie TTP b臋d膮 w stanie dalej ukrywa膰 si臋 na terenie Afganistanu, a tak偶e atakowa膰 cele na terenie Pakistanu.
Wnioski
Znaczna przewaga militarna przewaga Pakistanu nie rozwi膮zuje problemu transgranicznego terroryzmu. Uderzaj膮c w bazy afga艅skich si艂, Pakistan nie os艂abi organizacji terrorystycznych dzia艂aj膮cych z tego kraju. Nie powstrzyma tak偶e te偶 w ten spos贸b przenikania cz艂onk贸w TTP przez granic臋.
Islamabad nie b臋dzie za艣 raczej ryzykowa膰 wkroczenia na terytorium Afganistanu. Talibowie afga艅scy maj膮 ogromne do艣wiadczenie w toczeniu walki partyzanckiej na swoim terytorium: w ten spos贸b wytrzymywali wojn臋 z si艂ami USA i innymi pa艅stwami przez dwie dekady. W razie wkroczenia si艂 pakista艅skich talibowie afga艅scy pewnie rozproszyliby si臋 i atakowali naje藕d藕c臋 w formule wojny partyzanckiej, powoduj膮c ogromne straty. Bez wkroczenia na terytorium afga艅skie Pakistan za艣 nie b臋dzie w stanie tam stworzy膰 sprzyjaj膮cego sobie rz膮du. Chocia偶 zatem Afganistan nie ma szans wygra膰 wojny z nuklearnym Pakistanem, nie mo偶e jej tak偶e raczej przegra膰.
Prawdopodobnie zatem 偶adna strona nie osi膮gnie swoich cel贸w w tych starciach. Pakistan b臋dzie musia艂 zatem zastosowa膰 inne metody nacisku na Kabul; by膰 mo偶e na przyk艂ad blokowanie tranzytu. Jakie by to metody nie by艂y, napi臋cia mi臋dzy pa艅stwami b臋d膮 zatem powtarza膰 si臋 w najbli偶szej przysz艂o艣ci.