Od ko艅ca lutego 2014 r., tj. rozpocz臋cia specjalnej operacji wojsk rosyjskich prowadz膮cej do oderwania Krymu od Ukrainy, a nast臋pnie bezprawnej aneksji P贸艂wyspu poprzez w艂膮czenie go w sk艂ad Federacji Rosyjskiej, trwa nieprzerwanie akt agresji Rosji przeciwko Ukrainie w 艣wietle prawa mi臋dzynarodowego. Decyzja W艂adimira Putina w przedmiocie u偶ycia si艂 zbrojnych poza granicami Federacji Rosyjskiej by艂a podyktowana zwyci臋stwem Rewolucji Godno艣ci 鈥� masowych protest贸w na kijowskim Majdanie z zimy 2013/2014 r. przeciwko Wiktorowi Janukowyczowi, poplecznikowi Moskwy 鈥� kt贸ra zapocz膮tkowa艂a marsz Ukrainy na Zach贸d. To w艂a艣nie w t臋 pami臋tn膮 zim臋 sprzed siedmiu lat zacz臋艂y si臋 ziszcza膰 obawy Kremla przed wyrwaniem si臋 pa艅stwa ukrai艅skiego z rosyjskiej strefy wp艂yw贸w osadzonej na ideologicznej koncepcji 鈥瀝usskogo mira鈥� (tj. 鈥瀝osyjskiego 艣wiata鈥� lub 鈥瀝osyjskiego porz膮dku鈥�).
Kolejne wydarzenia, na czele z wybuchem dzia艂a艅 zbrojnych na wschodzie Ukrainy wiosn膮 2014 r., w tym stworzeniem dw贸ch samozwa艅czych quasi-pa艅stw tzw. 鈥濪onieckiej Republiki Ludowej鈥� i 鈥炁乽ga艅skiej Republiki Ludowej鈥� przez prorosyjskich bojownik贸w, w istocie pozostaj膮 鈥瀓edynie鈥� ods艂on膮 tego samego aktu agresji. Warto bowiem jednoznacznie podkre艣li膰, 偶e swoim zachowaniem Federacja Rosyjska pogwa艂ci艂a najbardziej fundamentalne normy porz膮dku prawnomi臋dzynarodowego, poczynaj膮c od zakazu u偶ycia si艂y lub gro藕by jej u偶ycia czy zakazu naruszania suwerenno艣ci oraz integralno艣ci terytorialnej pa艅stwa trzeciego, wpisanych w tre艣膰 Karty Narod贸w Zjednoczonych (KNZ), poprzez umowy bilateralne rosyjsko-ukrai艅skie, a tak偶e Memorandum Budapeszta艅skie z 1994 r., kt贸re 鈥� zw艂aszcza interpretowane w 艣wietle KNZ 鈥� wskazywa艂o na dodatkowe gwarancje dla ukrai艅skiej suwerenno艣ci w zamian za przekazanie strategicznej broni nuklearnej Rosji przez Ukrain臋. Podobnie, 艣cis艂e powi膮zanie prorosyjskich bojownik贸w (cz臋sto 鈥� nies艂usznie 鈥� okre艣lanych mianem 鈥瀞eparatyst贸w鈥�) z w艂adz膮 na Kremlu, a tak偶e udokumentowana obecno艣膰 regularnych si艂 zbrojnych i dow贸dc贸w wojskowych z Rosji na Donbasie, powoduje, 偶e na gruncie prawa mi臋dzynarodowego mo偶na przypisa膰 akty wskazanych ugrupowa艅 paramilitarnych pa艅stwu rosyjskiemu. Wreszcie, jak si臋 wydaje, na p艂aszczy藕nie mi臋dzynarodowego prawa humanitarnego wydarzenia w i wok贸艂 Ukrainy powinno si臋 ocenia膰 jako mi臋dzynarodowy konflikt zbrojny (z Rosj膮 i Ukrain膮 jako jego stronami; Krym i cz臋艣膰 Donbasu pozostaj膮 za艣 pod okupacj膮 rosyjsk膮), nie za艣 鈥瀔onflikt wewn臋trzny鈥� czy wr臋cz 鈥瀢ojn臋 domow膮鈥� aktywnie promowan膮 w retoryce Moskwy.
W tym kontek艣cie nale偶y zauwa偶y膰, 偶e podnoszone w wielu wypowiedziach prezentowanych dopiero co w 艣wiatowych oraz polskich mediach sformu艂owanie wskazuj膮ce na zagro偶enie 鈥瀗owej inwazji鈥� ze strony Rosji w istocie by艂o pozbawione sensu. Inwazja wojskowa, wzmocniona szeregiem dzia艂a艅 hybrydowych (przede wszystkim wspominanymi powy偶ej 艣rodkami wojny informacyjnej), ca艂y czas trwa i jako naruszaj膮ca imperatywne normy 艣wiatowego porz膮dku powinna by膰 r贸wnie jednoznaczna oceniona w 艣wietle prawa mi臋dzynarodowego, ale i dzia艂a艅 w p艂aszczy藕nie politycznej.
Jak zatrzyma膰 rosyjsk膮 agresj臋?
To kr贸tkie i zwi臋z艂e pytanie z pewno艣ci膮 nie nale偶y do tych, na kt贸re mo偶na szybko znale藕膰 prost膮 odpowied藕. Dzia艂ania w艂adz ukrai艅skich podejmowane s膮 w tej mierze na trzech r贸wnoleg艂ych p艂aszczyznach 鈥� militarnej, politycznej oraz stricte prawnej, w tym poprzez skorzystanie z instrumentarium prawa mi臋dzynarodowego.
Wymiar wojskowy
Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e pocz膮tek rosyjskiej napa艣ci zasta艂 ukrai艅sk膮 armi臋 w prawdziwej zapa艣ci. Trzeba jednoznacznie podkre艣li膰, 偶e infiltrowane przez rosyjskie s艂u偶by wojsko nie utrzyma艂oby frontu bez istotnej pomocy tzw. oddzia艂贸w dobrowolczych (ochotniczych), kt贸re zw艂aszcza latem 2014 r. uniemo偶liwi艂y odniesienie spektakularnego zwyci臋stwa stronie rosyjskiej.
W celu przeciwstawienia si臋 trudnej sytuacji na wschodzie kraju, w kwietniu 2014 r. w艂adze w Kijowie wdro偶y艂y Operacj臋 Antyterrorystyczn膮 (ATO), kt贸ra jednak wbrew swojej nazwie nie mierzy艂a si臋 z problemem wewn臋trznego terroryzmu, a zewn臋trzn膮 agresj膮, co zreszt膮 powodowa艂o silne wzburzenie spo艂ecze艅stwa. Przede wszystkim podnoszono, 偶e w艂adza boi si臋 nazywa膰 rzeczy 鈥瀙o imieniu鈥�. Dopiero od 2018 r. ATO zosta艂a zast膮piona przez inny format dzia艂a艅 wojskowych koordynowanych przez Zjednoczony Sztab Si艂 Zbrojnych Ukrainy. Ponadto, trwaj膮ca ponad 7 lat wojna w spos贸b znacz膮cy wzmocni艂a potencja艂 operacyjny wojska ukrai艅skiego, kt贸re opr贸cz 鈥瀌o艣wiadczeniu w boju鈥� zdobywa kolejne umiej臋tno艣ci poprzez szkolenia prowadzone przez pa艅stwa NATO, w tym uczestnictwo w brygadzie litewsko-polsko-ukrai艅skiej (LITPOLUKRBRIG), stacjonuj膮cej na sta艂e w Lublinie.
Wymiar polityczny
W tym kontek艣cie nale偶y wskaza膰 przede wszystkim na tzw. format normandzki z udzia艂em Ukrainy, Rosji oraz Francji i Niemiec jako mediator贸w, kt贸ry doprowadzi艂 do uchwalenia dw贸ch porozumie艅 mi艅skich 鈥� z 5 wrze艣nia 2014 r. (Mi艅sk-I) oraz 12 lutego 2015 r. (Mi艅sk-II). Porozumienia mi艅skie, zw艂aszcza Mi艅sk-II, s艂u偶膮 w chwili obecnej jako polityczna forma rozwi膮zania konfliktu zbrojnego na Donbasie, nie maj膮c statusu wi膮偶膮cego traktatu mi臋dzynarodowego. Rozmowy tocz膮 si臋 tak偶e w ramach tzw. Tr贸jstronnej Grupy (uczestnicz膮 w niej przedstawiciele Ukrainy, Rosji, OBWE oraz dw贸ch samozwa艅czych republik). Polityczny kontekst opisywanych wydarze艅 w spos贸b zasadniczy wp艂ywa na interpretacj臋 porozumie艅 mi艅skich oraz pojawiaj膮ce si臋 od czasu do czasu r贸偶ne pomys艂y (jak tzw. 鈥瀎ormu艂a Steinmeiera鈥�), kt贸re odpowiednio promowane przez stron臋 rosyjsk膮 d膮偶膮 do zako艅czenia walk i uregulowania sytuacji na warunkach Moskwy, np. poprzez federalizacj臋 Ukrainy lub nadanie specjalnego statusu dla Donbasu (maj膮cego po wsze czasy sta膰 si臋 bastionem rosyjskich wp艂yw贸w na polityk臋 centralnych w艂adz ukrai艅skich).
W ostatnim czasie w艂adze w Kijowie podj臋艂y zakrojone na szersz膮 skal臋 dzia艂ania dyplomatyczne 鈥� np. tworz膮c 鈥瀙latform臋 krymsk膮鈥� skupiaj膮c膮 pa艅stwa wspieraj膮ce wysi艂ki Ukrainy w celu deokupacji P贸艂wyspu Krymskiego (kwestia Krymu nie jest bowiem zawarta w rozmowach 鈥瀗ormandzkiej czw贸rki鈥�) czy te偶 pr贸buj膮c w艂膮czy膰 do rozm贸w dyplomatycznych tak偶e inne pa艅stwa 鈥� na czele z USA. W tym wzgl臋dzie m贸wi si臋 tak偶e potencjalnie o zwi臋kszeniu aktywno艣ci Polski, do czego pomocne mog膮 by膰 nowe platformy wsp贸艂pracy 鈥� np. niedawno stworzony przez Polsk臋, Litw臋 oraz Ukrain臋 Tr贸jk膮t Lubelski.
Wymiar prawny
O ile na p艂aszczy藕nie dzia艂a艅 wojskowych i politycznych ukrai艅skie w艂adze mog膮 pochwali膰 si臋 raczej umiarkowanymi sukcesami (je艣li w og贸le tak mo偶na to okre艣li膰), o tyle na swoistym 鈥瀎roncie s膮dowym鈥� pozytywnych wiadomo艣ci nie brakuje. Warto bowiem podkre艣li膰, 偶e ju偶 od 2014 r. Ukraina umiej臋tnie korzysta z instrumentarium prawnomi臋dzynarodowego, inicjuj膮c post臋powania s膮dowe przeciwko Rosji przed r贸偶nymi s膮dami mi臋dzynarodowymi. Do najwa偶niejszych nale偶膮 z pewno艣ci膮 te toczone przed Mi臋dzynarodowym Trybuna艂em Sprawiedliwo艣ci (MTS) w Hadze, Europejskim Trybuna艂em Praw Cz艂owieka (ETPC) w Strasburgu czy zaproszenie Mi臋dzynarodowego Trybuna艂u Karnego (MTK) 鈥� r贸wnie偶 z siedzib膮 w Hadze 鈥� do wspomo偶enia dzia艂a艅 zmierzaj膮cych do ukarania sprawc贸w zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzko艣ci pope艂nionych na Krymie lub Donbasie.
Jak na razie najistotniejszym orzeczeniem s膮du mi臋dzynarodowego na poparcie tezy o agresji rosyjskiej oraz wzmocnienia wysi艂k贸w zmierzaj膮cych do pe艂nej deokupacji i reintegracji Krymu oraz Donbasu w przysz艂o艣ci, sta艂a si臋 decyzja Wielkiej Izby ETPC og艂oszona w styczniu 2021 r. w przedmiocie dopuszczalno艣ci mi臋dzypa艅stwowej skargi Ukrainy przeciwko Rosji w sprawie Krymu. ETPC wskaza艂 w niej na fakt sprawowania 鈥瀍fektywnej kontroli鈥� przez Rosj臋 nad P贸艂wyspem Krymskim od 27 lutego 2014 r., a zatem jeszcze przed tzw. referendum z 16 marca 2014 r. (sfa艂szowanym) oraz 鈥瀟raktatem zjednoczeniowym鈥� z 18 marca 2014 r., 鈥瀗a mocy鈥� kt贸rego Krym wszed艂 w sk艂ad Federacji Rosyjskiej. Co prawda, ETPC nie wypowiedzia艂 si臋 w przedmiocie 鈥瀉gresji鈥� czy 鈥瀘kupacji鈥�, jednak wskazanie na efektywn膮 kontrol臋 Rosji nad P贸艂wyspem od ko艅ca lutego 2014 r. w istocie potwierdza ukrai艅sk膮 interpretacj臋 wydarze艅 sprzed siedmiu lat, burz膮c jednocze艣nie ca艂kowicie narracj臋 rosyjsk膮 o wyra偶onej przez mieszka艅c贸w Krymu dobrowolnej ch臋ci opuszczenia Ukrainy. Trudno bowiem m贸wi膰 o innym scenariuszu do艂膮czenia Krymu do Federacji Rosyjskiej ni偶 poprzez pogwa艂cenie suwerenno艣ci i integralno艣ci terytorialnej Ukrainy, a co z kolei mog艂o nast膮pi膰 wy艂膮cznie poprzez dokonanie napa艣ci zbrojnej. Skargi dotycz膮ce wydarze艅 na Donbasie jeszcze czekaj膮 na rozpoznanie, podobnie jak ponad 7000 skarg indywidualnych odnosz膮cych si臋 do narusze艅 praw cz艂owieka tak na wschodzie Ukrainy, jak i na P贸艂wyspie Krymskim.
Bez w膮tpienia, takie 鈥瀖a艂e zwyci臋stwa鈥� na 艣cie偶ce s膮dowej s膮 jednym z czynnik贸w, kt贸re mog膮 ostatecznie wp艂yn膮膰 na opuszczenie terytorium Ukrainy przez wojska rosyjskie oraz sformu艂owanie parametr贸w odpowiedzialno艣ci prawnej Federacji Rosyjskiej za powa偶ne naruszenie prawa mi臋dzynarodowego. To r贸wnie偶 powa偶na bro艅 w r贸wnie wa偶nej co dzia艂ania wojskowe wojnie informacyjnej i mo偶liwo艣膰 skutecznego przeciwstawienia si臋 polityce rosyjskiej dezinformacji oraz propagandy, kierowanej zw艂aszcza do opinii publicznej pa艅stw zachodnich w celu dyskredytacji Ukrainy jako pa艅stwa upad艂ego (failed state), gdzie od kilku lat rzekomo toczy si臋 鈥瀢ojna domowa鈥�.
Co po wojnie? Czy i jak (u)da si臋 zszy膰 nar贸d oraz pa艅stwo ukrai艅skie?
Pomocne w tym zakresie powinno by膰 poj臋cie 鈥瀞prawiedliwo艣膰 okresu przej艣ciowego鈥� (transitional justice). To zesp贸艂 mechanizm贸w prawnych 鈥� s膮dowych, jak i pozas膮dowych 鈥� wykorzystywanych przez spo艂ecze艅stwa post-totalitarne/post-autorytarne lub post-konfliktowe, w czasie 鈥瀙rzej艣cia鈥� od systemu niedemokratycznego do demokracji (dealing with the past) lub od wojny do pokoju (post-conflict justice) w celu rozliczenia dawnych zbrodni oraz osi膮gni臋cia pojednania niejednokrotnie bardzo podzielonego spo艂ecze艅stwa. Nale偶膮 do nich przede wszystkim post臋powania karne w zakresie os膮dzenia sprawc贸w powa偶nych zbrodni i narusze艅 praw cz艂owieka, 艣rodki poszukiwania i opowiadania prawdy o trudnej przesz艂o艣ci lub konflikcie zbrojnym (jak tzw. komisje prawdy i pojednania), programy reparacyjne dla ofiar, reformy instytucjonalne czy 鈥� znane szczeg贸lnie w post-komunistycznych pa艅stwach Europy 艢rodkowo-Wschodniej 鈥� takie dzia艂ania jak dekomunizacja b膮d藕 lustracja.
W 2014 r. Ukraina do艂膮czy艂a do grupy pa艅stw, kt贸re staraj膮 si臋 implementowa膰 pewne instrumenty z zakresu transitional justice, przy czym jej sytuacja jest o tyle unikalna (a zarazem trudna), 偶e pa艅stwo ukrai艅skie zmuszone jest robi膰 to w warunkach trwaj膮cego mi臋dzynarodowego konfliktu zbrojnego 鈥� toczonego przeciwko sta艂emu cz艂onkowi Rady Bezpiecze艅stwa, dysponuj膮cego szerokim arsena艂em 艣rodk贸w natury politycznej, wojskowej i hybrydowej. Zdecydowana wi臋kszo艣膰 dotychczasowych przypadk贸w zastosowania mechanizm贸w post-conflict justice to albo przypadki stricte wewn臋trzne (zmiana re偶imu lub zako艅czenie konfliktu zbrojnego wewn臋trznego), albo umi臋dzynarodowione jednak z inn膮 sytuacj膮 (geo)polityczn膮 wok贸艂 鈥� czego przyk艂adem mo偶e by膰 konflikt zbrojny w by艂ej Jugos艂awii z lat 90. XX w. W tego typu przypadkach mo偶liwo艣膰 instytucjonalnego zaanga偶owania spo艂eczno艣ci mi臋dzynarodowej 鈥� np. w postaci misji pokojowej, stworzenia tymczasowej administracji przej艣ciowej lub powo艂ania odpowiedniego mi臋dzynarodowego s膮du karnego czy komisji prawdy i pojednania 鈥� dla stworzenia lub wsp贸艂tworzenia podwalin transitional justice jest zdecydowanie prostsze, co gwarantuje tym samym wi臋ksze powodzenie ca艂o艣ci stara艅. Trudno艣ci zwi膮zane z mo偶liwo艣ci膮 powo艂ania misji pokojowej ONZ na Donbasie czy kreacji specjalnego trybuna艂u karnego ad hoc do sprawy zestrzelenia samolotu pasa偶erskiego MH17 nad wschodni膮 Ukrain膮 w lecie 2014 r. s膮 tego najlepszym potwierdzeniem.
Pocz膮tkowo Ukraina do艣膰 鈥瀞ceptycznie鈥� podchodzi艂a do wagi koncepcji sprawiedliwo艣ci okresu przej艣ciowego, 偶eby nie u偶y膰 nieco bardziej dosadnego sformu艂owania. Dopiero 2019 r. przyni贸s艂 pewien prze艂om w tym wzgl臋dzie 鈥� na poziomie pa艅stwowym stworzono koncepcj臋 post-conflict justice, a w chwili obecnej konsultowana jest ustawa o polityce pa艅stwa w okresie przej艣ciowym co do deokupacji i reintegracji Krymu oraz Donbasu. Nie nale偶y bowiem zapomina膰, 偶e prawnomi臋dzynarodowa osnowa transitional justice mo偶e istotnie wspom贸c akcentowane wcze艣niej wysi艂ki Ukrai艅c贸w zw艂aszcza na poziomie politycznym, wzmacniaj膮c pozycj臋 Ukrainy np. w 鈥瀎ormacie normandzkim鈥�. Innymi s艂owy, prawo mi臋dzynarodowe wyznacza 鈥瀋zerwone linie鈥�, kt贸rych pa艅stwo ukrai艅skie przekracza膰 nie powinno, a kt贸re w艂adzom w Kijowie wytycza dzi艣 spo艂ecze艅stwo obywatelskie obawiaj膮c si臋 kapitulacji przed warunkami stawianymi przez Moskw臋.
Do najwa偶niejszych koniecznych dzia艂a艅, kt贸re Ukraina powinna wdro偶y膰, zaliczy膰 mo偶na:
Po pierwsze, poci膮gni臋cie do odpowiedzialno艣ci karnej lider贸w samozwa艅czych parapa艅stw na Donbasie (a tak偶e innych sprawc贸w zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzko艣ci) i tym samym uniemo偶liwienie legalizacji samych quasi-pa艅stw w procesie reintegracji Donbasu.
Po drugie, warunkowa amnestia dla cz臋艣ci walcz膮cych, kt贸rzy jednak nie pope艂nili powa偶nych zbrodni.
Po trzecie, lustracja os贸b pracuj膮cych dla okupacyjnych w艂adz rosyjskich na Krymie i Donbasie.
Po czwarte, wdro偶enie mechanizm贸w maj膮cych na celu pojednanie ukrai艅skiego spo艂ecze艅stwa, by膰 mo偶e poprzez kreacj臋 komisji prawdy i pojednania.
Maj膮c na wzgl臋dzie zakre艣lony powy偶ej kontekst post-conflict justice, tj. trwaj膮cego mi臋dzynarodowego konfliktu zbrojnego wzmocnionego dzia艂aniami hybrydowymi ze strony Rosji, istotne jest r贸wnie偶 przemy艣lenie odpowiedniej kolejno艣ci wdra偶anych mechanizm贸w. Takim przyk艂adem mog艂oby by膰 cho膰by utworzenie komisji prawdy i pojednania dla zszycia okupowanych dzi艣 cz臋艣ci Ukrainy z reszt膮 kraju. Powo艂anie jej jeszcze przed zako艅czeniem trwaj膮cego konfliktu zbrojnego mo偶e by膰 u偶yte przez stron臋 rosyjsk膮 do pokazania, 偶e w istocie kwestia powojennych rozlicze艅 i pojednania to wy艂膮cznie wewn臋trzna sprawa Ukrainy 鈥� a zatem trwaj膮ca wojna ma r贸wnie偶 wymiar domowy. Ponadto, nale偶y zada膰 sobie pytanie, czy mechanizmy post-konfliktowe mia艂yby obj膮膰 tylko obywateli Ukrainy czy te偶 obywateli innych pa艅stw (g艂贸wnie Rosji) przebywaj膮cych (zw艂aszcza) na Krymie po 2014 r.? Drugi wariant jest o wiele trudniejszy i bardziej niebezpieczny w realizacji, a nieostro偶ne dzia艂ania w tym wzgl臋dzie 鈥� np. masowe wysiedlenie Rosjan 鈥� mo偶e stanowi膰 naruszenie przez Ukrain臋 zobowi膮za艅 na gruncie praw cz艂owieka, znacznie podkopuj膮c normatywny rdze艅 transitional justice.
Czy zako艅czenie wojny na warunkach Kijowa, rozliczenie zbrodni pope艂nionych w jej trakcie oraz zszycie porwanego dzia艂aniami zbrojnymi spo艂ecze艅stwa jest zadaniem wykonalnym dla w艂adz ukrai艅skich?
Jak si臋 wydaje, po pocz膮tkowej chyba zbyt wielkiej wierze w sw贸j 鈥瀙olityczny fart鈥� i balansowaniu po (zbyt) cienkiej linie w 艣miertelnym u艣cisku z rosyjskim nied藕wiedziem, coraz lepiej swoj膮 rol臋 zaczyna rozumie膰 Wo艂odymyr Ze艂enski. Aktualny prezydent Ukrainy stara si臋 bowiem w chwili obecnej pozyska膰 jak najwi臋ksze mi臋dzynarodowe poparcie dla sprawy ukrai艅skiej 鈥� czego przejawem by艂a cho膰by wizyta w Warszawie z okazji obchod贸w 230. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja 鈥� oraz aktywnie przeciwstawia si臋 prorosyjskim wp艂ywom na ukrai艅skiej scenie politycznym. W tym kontek艣cie warto wspomnie膰 niedawne zablokowanie mo偶liwo艣ci nadawania przez trzy kana艂y telewizyjne Wiktora Medwedczuka, lidera prorosyjskiej 鈥濷pozycyjnej Partii 鈥� Za 呕ycie鈥� (ojcem chrzestnym c贸rki Medwedczuka jest sam W艂adimir Putin).
Wreszcie, to wszak r贸wnie偶 dekret Ze艂enskiego spowodowa艂 przyspieszenie prac nad tworzeniem pa艅stwowej koncepcji strategii sprawiedliwo艣ci okresu przej艣ciowego w celu przezwyci臋偶enia nast臋pstw konfliktu zbrojnego. A jest to ten wymiar aktywno艣ci, kt贸rego wym臋czone siedmioletni膮 wojn膮 spo艂ecze艅stwo ukrai艅skie potrzebuje najbardziej. Nale偶y jednak bardzo wyra藕nie stwierdzi膰, 偶e nie wszystko od Ukrainy zale偶y w zakresie wdro偶enia mechanizm贸w transitional justice w procesie deokupacji i reintegracji Krymu oraz Donbasu, kt贸ry jest wypadkow膮 relacji mi臋dzynarodowych i wsparcia 艣wiata zachodniego dla Kijowa w kontaktach z Kremlem. Obj臋cie urz臋du 46. Prezydenta USA przez Joe Bidena wydaje si臋 by膰 dobrym prognostykiem dla Ukrainy w tym zakresie, cho膰 nie nale偶y oczekiwa膰, 偶e proces deokupacji i reintegracji tymczasowo okupowanych terytori贸w wydarzy si臋 szybko. Kij贸w musi by膰 jednak do tego w pe艂ni przygotowanym.
Dr Tomasz Lachowski prowadzi badania naukowe w zakresie zastosowania mechanizm贸w sprawiedliwo艣ci okresu przej艣ciowego (transitional justice) w czasie konflikt贸w zbrojnych ze szczeg贸lnym uwzgl臋dnieniem przypadku trwaj膮cego od 2014 r. aktu agresji Federacji Rosyjskiej na 鈥瀙omajdanow膮鈥� Ukrain臋. Jego zainteresowania badawcze dotycz膮 r贸wnie偶 proces贸w rozliczania 鈥瀦brodni przesz艂o艣ci鈥� w spo艂ecze艅stwach post-totalitarnych/post-autorytarnych i post-konfliktowych z wykorzystaniem prawa mi臋dzynarodowego, zw艂aszcza na obszarze Europy 艢rodkowo-Wschodniej, w tym by艂ego Zwi膮zku Sowieckiego. Jest autorem m.in. monografii 鈥濸erspektywa praw ofiar w prawie mi臋dzynarodowym. Sprawiedliwo艣膰 okresu przej艣ciowego (transitional justice)鈥� (Wydawnictwo Uniwersytetu 艁贸dzkiego 2018), wyr贸偶nionej Nagrod膮 Stowarzyszenia Wydawc贸w Szk贸艂 Wy偶szych 鈥淕audeamus鈥� w 2018 r. Redaktor naczelny portalu 鈥濷bserwator Mi臋dzynarodowy鈥� (http://obserwatormiedzynarodowy.pl/), ekspert polskich i zagranicznych medi贸w.