Od jesieni 2025 roku na terenie cmentarza prowadzone s膮 nieinwazyjne badania archeologiczne pod kierunkiem Anny Olczyk ze Szko艂y Doktorskiej Nauk Humanistycznych Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Prace stanowi膮 cz臋艣膰 projektu 鈥濵aterialne 艣lady obecno艣ci osadnik贸w ol臋derskich na obszarze wsp贸艂czesnej 艁odzi i okolic z perspektywy archeologii鈥�, realizowanego pod opiek膮 naukow膮 dr hab. Anny Zalewskiej, prof. U艁.
Celem badaczy jest nie tylko zadokumentowanie zachowanych relikt贸w. Archeologia ma w tym przypadku pom贸c w ponownym rozpoznaniu nekropolii, ustaleniu jej granic, ocenie skali zniszcze艅, a w dalszej perspektywie 鈥� przywr贸ceniu temu miejscu nale偶nej ochrony i pami臋ci.
Cmentarz mieszka艅c贸w dawnego Antoniewa
Historia nekropolii wi膮偶e si臋 z osad膮 Antoniew, za艂o偶on膮 w 1798 roku. By艂a to osada ol臋derska, z czasem podzielona na Antoniew Stoki i Antoniew Sikaw臋. Jej mieszka艅cy nale偶eli w znacznej cz臋艣ci do Ko艣cio艂a ewangelicko-augsburskiego.
Cmentarz powsta艂 prawdopodobnie na pocz膮tku XIX wieku. Jeden z najstarszych znanych 艣lad贸w jego istnienia znajduje si臋 na Topograficznej Karcie Kr贸lestwa Polskiego wydanej w 1843 roku. Nekropolia pozostawa艂a czynna do po艂owy XX wieku. Z dokumentacji archiwalnej wynika, 偶e ostatni poch贸wek odby艂 si臋 w 1953 roku, a formalne zamkni臋cie cmentarza nast膮pi艂o pi臋膰 lat p贸藕niej.
Nie wiadomo jeszcze, ilu ludzi zosta艂o tam pochowanych
Na tym etapie bada艅 nie jeste艣my w stanie okre艣li膰 liczby grob贸w znajduj膮cych si臋 na cmentarzu. Nale偶y wzi膮膰 pod uwag臋, 偶e nekropolia by艂a u偶ytkowana przez oko艂o 150 lat
鈥� wyja艣nia mgr Anna Olczyk.
Wi臋cej wiadomo o powierzchni cmentarza. W 1879 roku zajmowa艂 on 182 pr臋ty kwadratowe, czyli oko艂o 33 ar贸w. Analiza zdj臋膰 lotniczych z okresu II wojny 艣wiatowej oraz dokumentacji powojennej pokazuje jednak, 偶e teren nekropolii zosta艂 p贸藕niej powi臋kszony do oko艂o 81 ar贸w.
By艂 to wi臋c jeden z wi臋kszych pod艂贸dzkich cmentarzy ewangelickich. Dla por贸wnania nekropolia na Janowie zajmowa艂a 56 ar贸w, na Grabie艅cu 38, na D膮browie 50, a na 呕abie艅cu 88 ar贸w.
Archeologia bez wykopalisk
Badania archeologiczne cz臋sto kojarz膮 si臋 z wykopami, 艂opatami i ods艂anianiem kolejnych warstw ziemi. W Parku Zb贸jnickim przyj臋to jednak inn膮 strategi臋.
Archeolodzy nie zawsze decyduj膮 si臋 na metod臋 wykopaliskow膮, pozostawiaj膮c substancj臋 zabytkow膮 nienaruszon膮 dla przysz艂ych badaczy i nowszych, bardziej zaawansowanych metod. W tym przypadku zdecydowali艣my si臋 na przeprowadzenie bada艅 nieinwazyjnych
鈥� m贸wi badaczka.
Pierwszym etapem by艂a kwerenda archiwalna. Zesp贸艂 zgromadzi艂 dawne mapy, dokumenty oraz zdj臋cia lotnicze, a nast臋pnie por贸wna艂 je ze wsp贸艂czesnymi zobrazowaniami terenu. Wa偶nym 藕r贸d艂em informacji okaza艂 si臋 skaning laserowy wykonany z drona. Technologia LiDAR pozwala stworzy膰 bardzo dok艂adny model powierzchni gruntu. Dzi臋ki niej mo偶na zauwa偶y膰 niewielkie zag艂臋bienia, wyniesienia i inne formy terenowe, kt贸re w lesie lub parku pozostaj膮 niewidoczne dla oka, szczeg贸lnie gdy przykrywa je g臋sta ro艣linno艣膰.
Uzyskany model pom贸g艂 okre艣li膰 granice cmentarza i wytypowa膰 miejsca wymagaj膮ce dok艂adniejszego rozpoznania. Kolejnym krokiem by艂y badania powierzchniowe: systematyczna obserwacja terenu, dokumentowanie widocznych relikt贸w oraz precyzyjne zapisywanie ich po艂o偶enia za pomoc膮 urz膮dze艅 wykorzystuj膮cych pozycjonowanie satelitarne.
Trzy miejsca, trzy problemy badawcze
Na prze艂omie maja i czerwca 2026 roku prace skoncentrowano w trzech punktach nekropolii. Ka偶dy z nich stawia艂 przed archeologami inne pytania.
Pierwszym by艂a p贸艂nocno-zachodnia cz臋艣膰 cmentarza, gdzie lokalna m艂odzie偶 utworzy艂a amatorski tor przeszk贸d. Wykonane w tym celu nasypy i wkopy zmieni艂y ukszta艂towanie terenu, stwarzaj膮c ryzyko naruszenia dawnych warstw ziemi, a nawet jam grobowych.
Archeolodzy zadokumentowali ods艂oni臋te nawarstwienia i sprawdzili, czy wsp贸艂czesna dzia艂alno艣膰 doprowadzi艂a do uszkodzenia poch贸wk贸w. Ziemi臋 oczyszczano bardzo ostro偶nie, bez rozszerzania zakresu ingerencji poza miejsca ju偶 naruszone.
Drugim punktem by艂 jeden z dw贸ch zachowanych grob贸w. Podczas wcze艣niejszego rozpoznania zauwa偶ono tam 艣lady znacznej degradacji. Pojawi艂o si臋 podejrzenie, 偶e na powierzchni臋 mog艂y znale藕膰 si臋 ludzkie szcz膮tki.
Obserwacji tej nie potwierdzi艂a analiza przeprowadzona we wsp贸艂pracy z antropologiem fizycznym. W wype艂nisku opaski grobowej odkryto natomiast warstw臋 wsp贸艂czesnych 艣mieci. To materialny 艣lad p贸藕niejszych los贸w cmentarza, kt贸ry po zamkni臋ciu przez dziesi臋ciolecia traktowany by艂 jako teren niczyj.
Nagrobki wydobyte ze studni
Najbardziej przejmuj膮cego odkrycia dokonano w cmentarnej studni. Znajdowa艂y si臋 w niej fragmenty kamiennych tablic z inskrypcjami. Zosta艂y one ostro偶nie wydobyte, zabezpieczone i zadokumentowane. Fragmenty uda艂o si臋 powi膮za膰 z dwiema tablicami nagrobnymi nale偶膮cymi do ma艂偶e艅stwa: Christiana Ei oraz Ernestine Ei z domu Bucholtz. Para zawar艂a zwi膮zek ma艂偶e艅ski w 1886 roku w parafii ewangelicko-augsburskiej w Nowosolnej.
Identyfikacja by艂a mo偶liwa dzi臋ki zestawieniu inskrypcji z informacjami archiwalnymi. Pokazuje to, 偶e archeologia cmentarzy nie ogranicza si臋 do badania przedmiot贸w. 艁膮czy analiz臋 materialnych pozosta艂o艣ci z genealogi膮, histori膮 lokaln膮, kartografi膮 i dokumentami parafialnymi. Nawet niewielki fragment kamienia mo偶e sta膰 si臋 punktem wyj艣cia do odtworzenia los贸w konkretnych os贸b.
Tablice Christiana i Ernestine s膮 obecnie jedynymi znanymi zabytkami z czytelnymi inskrypcjami pochodz膮cymi z cmentarza przy ulicy Zb贸jnickiej. W porozumieniu z Zarz膮dem Zieleni Miejskiej zdecydowano, 偶e pozostan膮 na jego terenie. Maj膮 utworzy膰 niewielkie lapidarium 鈥� miejsce, w kt贸rym zachowane fragmenty nagrobk贸w b臋d膮 przypomina艂y o dawnych mieszka艅cach Antoniewa.
Badania w przestrzeni publicznej
Praca na zapomnianym cmentarzu znajduj膮cym si臋 w og贸lnodost臋pnym parku r贸偶ni si臋 od bada艅 prowadzonych na zamkni臋tym stanowisku archeologicznym. Teren jest odwiedzany przez spacerowicz贸w, dzieci i m艂odzie偶. Nie mo偶na go pozostawi膰 na noc w stanie, kt贸ry grozi艂by zniszczeniem relikt贸w albo stanowi艂 zagro偶enie dla przechodni贸w.
Najwi臋kszym wyzwaniem towarzysz膮cym pracom by艂o ryzyko zniszcze艅 powsta艂ych poza godzinami naszych dzia艂a艅. Niestety bywa tak, 偶e ta艣my ostrzegawcze przyci膮gaj膮 uwag臋 i budz膮 ciekawo艣膰
鈥� przyznaje badaczka.
Zesp贸艂 planowa艂 wi臋c prace w taki spos贸b, aby ka偶dy rozpocz臋ty etap zako艅czy膰 tego samego dnia. Trudno艣膰 stanowi艂a r贸wnie偶 ro艣linno艣膰. Drzewa, krzewy i wysokie trawy ograniczaj膮 widoczno艣膰 niewielkich form terenowych oraz utrudniaj膮 wykonywanie dokumentacji. Dlatego badania powierzchniowe najlepiej prowadzi膰 wiosn膮 albo jesieni膮, gdy ro艣linno艣膰 jest mniej bujna. Prace terenowe trzeba dostosowa膰 nie tylko do pyta艅 naukowych, ale tak偶e do pory roku, pogody, dost臋pno艣ci terenu i obowi膮zuj膮cych procedur konserwatorskich.
Od dokumentacji do ochrony
Badania w Parku Zb贸jnickim nie zako艅czy艂y si臋 wraz z opuszczeniem terenu przez archeolog贸w. Trwa identyfikacja, dokumentowanie i analiza znalezionych przedmiot贸w. Antropolog zbada r贸wnie偶 pojedyncze szcz膮tki kostne odkryte wcze艣niej na powierzchni cmentarza. Opracowana dokumentacja zostanie przekazana do Wojew贸dzkiego Urz臋du Ochrony Zabytk贸w. Jej cz臋艣ci膮 b臋dzie Karta Ewidencyjna Zabytku Archeologicznego L膮dowego. Ma ona umo偶liwi膰 ponowne obj臋cie nekropolii ochron膮 konserwatorsk膮. Do sierpnia 2025 roku cmentarz znajdowa艂 si臋 w wojew贸dzkiej ewidencji zabytk贸w. Badacze my艣l膮 r贸wnie偶 o dzia艂aniach edukacyjnych. Potrzeba ich jest szczeg贸lnie widoczna w miejscu, kt贸re przez dziesi臋ciolecia funkcjonowa艂o jako dzikie wysypisko, a w ostatnich latach zosta艂o cz臋艣ciowo przekszta艂cone przez budow臋 amatorskiego toru.
Niew膮tpliwie b臋dziemy zmierza膰 do realizacji dzia艂a艅 edukacyjnych, kt贸re pomog膮 w podniesieniu 艣wiadomo艣ci spo艂ecznej na temat przesz艂o艣ci tego miejsca
鈥� zapowiada Anna Olczyk.
W planowane przedsi臋wzi臋cia maj膮 zosta膰 w艂膮czone organizacje pozarz膮dowe i spo艂ecznicy zajmuj膮cy si臋 zapomnianym dziedzictwem oraz histori膮 regionaln膮. 奥蝉辫贸艂辫谤补肠补 z Zarz膮dem Zieleni Miejskiej daje tak偶e nadziej臋 na trwa艂e oznaczenie nekropolii, na przyk艂ad za pomoc膮 tablic informacyjnych.
Materia艂: mgr Anna Olczyk
Redakcja: Kacper Szczepaniak, Centrum Komunikacji Marki