Dziedzictwo kulturowe na ca艂ym 艣wiecie jest coraz bardziej nara偶one na skutki ekstremalnych zjawisk pogodowych, katastrof oraz intensywnego ruchu turystycznego. Szczeg贸lnie trudna jest sytuacja obiekt贸w o znaczeniu regionalnym i lokalnym, kt贸re cz臋sto nie s膮 obj臋te systematycznym monitoringiem. Aby sprosta膰 temu wyzwaniu, zesp贸艂 badawczy pod kierunkiem 艁ukasza Quirini-Pop艂awskiego z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. S. Leszczyckiego PAN w Warszawie, w kt贸rego sk艂ad wesz艂y r贸wnie偶 naukowczynie z Wydzia艂u Nauk Geograficznych Uniwersytetu 艁贸dzkiego 鈥� Marzena Makowska-Iskierka i Marta Nalej 鈥� opracowa艂 innowacyjne narz臋dzie cyfrowe wykorzystuj膮ce technologi臋 GIS (System贸w Informacji Geograficznej). Rozwi膮zanie zosta艂o zaprojektowane z my艣l膮 o instytucjach zajmuj膮cych si臋 zarz膮dzaniem dziedzictwem kulturowym i umo偶liwia sprawne gromadzenie danych terenowych oraz dokumentowanie stanu obiekt贸w.
Nowa aplikacja w s艂u偶bie spo艂ecze艅stwu
Narz臋dzie wykorzystuje aplikacj臋 ArcGIS Survey123 i zosta艂o przetestowane w trzech polskich miejscowo艣ciach uzdrowiskowych, tj. Krynicy-Zdr贸j, Szczawnicy i Uniejowie. Badane by艂y m.in. historyczne obiekty uzdrowiskowe, budynki mieszkalne, obiekty u偶yteczno艣ci publicznej, czy zabytki sakralne. Jak m贸wi Marta Nalej z WNG U艁:
Opracowane narz臋dzie to mobilny system GIS oparty na aplikacji ArcGIS Survey123, kt贸ry umo偶liwia prowadzenie terenowej inwentaryzacji i ci膮g艂ego monitoringu zabytk贸w. Podczas wizji lokalnej u偶ytkownik zapisuje lokalizacj臋 obiektu, jego stan zachowania, funkcj臋, zagro偶enia, potrzeby konserwatorskie oraz dokumentacj臋 fotograficzn膮. Dane s膮 automatycznie synchronizowane z centraln膮 baz膮, gdzie mog膮 by膰 analizowane przestrzennie, wizualizowane na mapach oraz wykorzystywane do wyznaczania priorytet贸w dzia艂a艅 konserwatorskich.
Wyniki bada艅 potwierdzi艂y przydatno艣膰 aplikacji zar贸wno w dzia艂aniach z zakresu konserwacji zapobiegawczej, jak i podczas szybkiej oceny szk贸d czy anga偶owania lokalnych spo艂eczno艣ci w ochron臋 dziedzictwa.
Tradycyjna ocena szk贸d po katastrofach mo偶e trwa膰 nawet kilka miesi臋cy, natomiast zastosowanie mobilnego GIS pozwala dokumentowa膰 uszkodzenia w czasie rzeczywistym i niemal natychmiast udost臋pnia膰 dane dzi臋ki synchronizacji online lub pracy offline z p贸藕niejszym przes艂aniem informacji. W贸wczas instytucje odpowiedzialne za ochron臋 zabytk贸w mog膮 znacznie szybciej podejmowa膰 decyzje dotycz膮ce zabezpieczenia i odbudowy obiekt贸w
鈥� m贸wi Marta Nalej i dodaje:
Lokalne spo艂eczno艣ci mog膮 uczestniczy膰 w monitorowaniu poprzez tzw. crowdsourcing, czyli mieszka艅cy i tury艣ci mog膮 zg艂asza膰 zauwa偶one zagro偶enia, przesy艂a膰 fotografie oraz aktualizowa膰 informacje o stanie zabytk贸w za pomoc膮 prostych aplikacji GIS. Pozytywnym zaskoczeniem by艂o to, i偶 z narz臋dzia mog艂y skutecznie korzysta膰 zespo艂y posiadaj膮ce jedynie podstawowe umiej臋tno艣ci GIS, bez specjalistycznego szkolenia, a jednocze艣nie mo偶liwe by艂o bie偶膮ce zarz膮dzanie prac膮 terenow膮 dzi臋ki automatycznej synchronizacji danych. Wykorzystanie urz膮dze艅 mobilnych umo偶liwia inspekcj臋 w trudniejszych warunkach pogodowych jak lekki deszcz, mg艂a czy gorsze o艣wietlenie, bez obaw o uszkodzenie no艣nika i jako艣膰 danych.
Autorzy podkre艣laj膮, 偶e opracowana metodologia mo偶e by膰 艂atwo wdra偶ana r贸wnie偶 w innych regionach. Dzi臋ki standaryzacji procesu dokumentacji i monitoringu wspiera ona bardziej efektywne oraz zr贸wnowa偶one zarz膮dzanie dziedzictwem kulturowym, szczeg贸lnie tam, gdzie zasoby przeznaczone na jego ochron臋 s膮 ograniczone.
Wsp贸艂czesne zagro偶enia, takie jak zmiany klimatu, ekstremalne zjawiska pogodowe, presja inwestycyjna czy intensywny ruch turystyczny, wymagaj膮 odej艣cia od okazjonalnej inwentaryzacji na rzecz ci膮g艂ego monitoringu. Technologie GIS umo偶liwiaj膮 szybkie gromadzenie, analizowanie i aktualizowanie danych przestrzennych, wspieraj膮 ocen臋 ryzyka oraz planowanie dzia艂a艅 prewencyjnych. Co r贸wnie wa偶ne, pozwalaj膮 anga偶owa膰 mieszka艅c贸w w ochron臋 dziedzictwa kulturowego, dzi臋ki czemu system monitoringu staje si臋 bardziej efektywny i trwa艂y
鈥� podsumowuje Marta Nalej.
殴r贸d艂o: Quirini-Pop艂awski 艁ukasz, Bogdanowska Monika, Makowska-Iskierka Marzena, Nalej Marta, Semczuk Marcin: The sustainable management of cultural heritage in tourist destinations: a mobile GIS approach, Heritage Science, Springer Science + Business Media, 2026, s. 1-38, DOI:10.1038/s40494-026-02638