Dr Tomasz Figlus oraz dr 艁ukasz Musiaka z Wydzia艂u Nauk Geograficznych Uniwersytetu 艁贸dzkiego wraz z innymi naukowcami z r贸偶nych o艣rodk贸w naukowych w Polsce zbadali wp艂yw kolei na tkank臋 urbanistyczn膮 polskich miast. Analizy zosta艂y przeprowadzone dla o艣miu najwi臋kszych aglomeracji miejskich w naszym kraju, tj. dla 艁odzi, Warszawy, Krakowa, Katowic, Szczecina, Poznania, Wroc艂awia i Gda艅ska.
G艂贸wnym celem bada艅 by艂o okre艣lenie historycznego, d艂ugoterminowego wp艂ywu transportu kolejowego na dynamik臋 zmian morfologicznych sieci osadniczej. Z kolei zakres czasowy bada艅 obejmowa艂 okres od 1842 do 1989 r.
Kolej, kt贸ra zmieni艂a polskie miasta
Jak pisz膮 badacze w swoim artykule: 鈥濨adania wykaza艂y siln膮 korelacj臋 mi臋dzy transportem kolejowym a zmianami morfologicznymi w analizowanych aglomeracjach miejskich. Najbardziej znacz膮ce zmiany zaobserwowano w odleg艂o艣ci do 1600 metr贸w od stacji kolejowych i do 20 kilometr贸w od stacji centralnych鈥�.
Potwierdzono tak偶e stawiane w artykule hipotezy, m贸wi膮ce o tym, 偶e intensywno艣膰 zmian morfologicznych zmniejsza si臋 wraz ze wzrostem odleg艂o艣ci od dworc贸w kolejowych, jak i od dworca centralnego w obr臋bie aglomeracji miejskiej.
Zauwa偶ono, 偶e na zr贸偶nicowanie w zakresie zmian morfologicznych w miastach wraz ze wzrostem odleg艂o艣ci, nie mia艂y silnego wp艂ywu odmienne uwarunkowania historyczne i geopolityczne.
Wed艂ug dr. Musiaki i dr. Figlusa: - Rozw贸j kolei historycznie r贸偶ni艂 si臋 w zale偶no艣ci od uwarunkowa艅 geopolitycznych. Obszary nale偶膮ce niegdy艣 do Prus, Rosji i Austrii mia艂y odmienne strategie inwestycyjne, co wp艂yn臋艂o na g臋sto艣膰 sieci kolejowej i poziom jej integracji z uk艂adem osadniczym. W zaborze pruskim kolej by艂a g臋sto rozwini臋ta i dobrze zintegrowana z miastami, co sprzyja艂o intensywnej suburbanizacji i powstawaniu osiedli wok贸艂 stacji. W zaborze rosyjskim linie kolejowe budowano g艂贸wnie w celach wojskowych, a stacje cz臋sto lokalizowano daleko od centr贸w, co ogranicza艂o ich wp艂yw na rozw贸j urbanistyczny. Natomiast w zaborze austriackim sie膰 kolejowa by艂a dostosowana do ukszta艂towania terenu i gospodarki surowcowej, co skutkowa艂o bardziej ograniczonym, ale lokalnie istotnym wp艂ywem kolei na przestrzenny rozw贸j miast.
Istotn膮 rol臋 w opisywanym procesie odegra艂y czynniki geograficzne, takie jak ukszta艂towanie terenu, rzeki czy linia brzegowa, kt贸re determinowa艂y kierunki i intensywno艣膰 ekspansji przestrzennej miast. Potwierdzeniem mo偶e by膰 liniowy rozw贸j osadnictwa wzd艂u偶 linii kolejowych. Pomimo tych r贸偶nic historycznych badania wykaza艂y, 偶e transport kolejowy mia艂 uniwersalny wp艂yw na rozw贸j miast, kszta艂tuj膮c je w podobny spos贸b, niezale偶nie od przynale偶no艣ci politycznej. Cz臋sto prowadzi艂 do powstawania uk艂adu gwia藕dzistego, zamiast wzrostu rozproszonego.
Silny wp艂yw kolei na urbanizacj臋 utrzymywa艂 si臋 przez ponad sto lat. Kolej w tym czasie przyczynia艂a si臋 do stosunkowo zwartej urbanizacji, ograniczaj膮c niekontrolowane rozlewanie si臋 zabudowy i pomagaj膮c w ochronie teren贸w naturalnych. Jednak偶e po 1989 roku os艂ab艂o znaczenie kolei w wyniku rosn膮cej dost臋pno艣ci samochod贸w prywatnych oraz rozbudowy infrastruktury drogowej. W konsekwencji nast膮pi艂 bardziej zdecentralizowany rozw贸j miast, mniej zale偶ny od transportu kolejowego.
Dr Figlus i dr Musiaka dodaj膮: - Naszym zdaniem perspektywa geograficzno-historyczna, przyj臋ta w badaniu, mo偶e by膰 przydatna dla wsp贸艂czesnego planowania miast, gdy偶 podkre艣la znaczenie integracji infrastruktury transportowej ze zr贸wnowa偶on膮 polityk膮 przestrzenn膮. Zrozumienie, w jaki spos贸b kolej historycznie kszta艂towa艂a rozw贸j miast, mo偶e pom贸c w tworzeniu strategii promuj膮cych zr贸wnowa偶on膮 urbanizacj臋, zw艂aszcza w kontek艣cie inwestycji w koleje du偶ych pr臋dko艣ci oraz transport publiczny oparty na kolei.
Wyniki bada艅 zosta艂y opublikowane w artykule pt. 鈥濴ong-term impact of railway transport on morphological development of the largest urban agglomerations in Poland鈥� w czasopi艣mie naukowym Moravian Geographical Reports (vol. 32).
Badanie przeprowadzono w ramach projektu OPUS NCN (grant numer 2021/41/B/HS4/01407) kierowanego przez dr hab. Roberta Szmytkie z Uniwersytetu Wroc艂awskiego. W pracach zespo艂u, opr贸cz badaczy z Uniwersytetu 艁贸dzkiego (艁ukasz Musiaka, Tomasz Figlus), brali udzia艂 pracownicy Uniwersytetu Wroc艂awskiego, Uniwersytetu 艢l膮skiego i Szko艂y G艂贸wnej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.
Piotr Kryczka, Dominik Sikorski, Tomasz Figlus, Agnieszka Lisowska-Kierepka, 艁ukasz Musiaka, Tomasz Sp贸rna, Pawe艂 Sudra, Robert Szmytkie , 2024, Long-term impact of railway transport on morphological development of the largest urban agglomerations in Poland, 2024, Moravian Geographical Reports, vol. 4, DOI: