Wsp贸lna idea 鈥� niepodleg艂o艣膰
U pocz膮tk贸w ameryka艅skiej demokracji le偶y wojna o niepodleg艂o艣膰. W tym okresie liderzy ruchu niepodleg艂o艣ciowego potrafili w istotny spos贸b r贸偶ni膰 si臋 w swych pogl膮dach dotycz膮cych przysz艂o艣ci pa艅stwa, kt贸re rodzi艂o si臋 na gruzach angielskich kolonii. Spory dotyczy艂y poziomu federalizacji pa艅stwa, charakteru w艂adzy ustawodawczej (czy legislatura powinna by膰 jedno czy dwuizbowa), charakteru w艂adzy wykonawczej (monarchia, w艂adza wieloosobowa, powierzenie roli przyw贸dcy narodu jednemu wybieranemu w drodze wybor贸w politykowi). Wyrazem tych spor贸w by艂y m.in. dyskusje przedstawicieli stan贸w w trakcie Konwencji Konstytucyjnej, kt贸ra odby艂a si臋 w roku 1787 w Filadelfii.
Niezale偶nie jednak od r贸偶nych wizji dotycz膮cych szczeg贸艂贸w przysz艂o艣ci nowego pa艅stwa, ob贸z niepodleg艂o艣ciowy by艂 zgodny, co do kwestii o charakterze og贸lnym. Tym samym na wczesnym etapie rozwoju ameryka艅skiego systemu politycznego trudno jest wskazywa膰 istnienie partii politycznych. W literaturze przedmiotu zwyk艂o m贸wi膰 si臋 raczej o frakcjach, kt贸re d膮偶y艂y b膮d藕 to do uwypuklenia pozycji Unii (federali艣ci) b膮d藕 przypisania szczeg贸lnej roli stanom (antyfederali艣ci).
Wizja istnienia partii politycznych rodzi艂a wr臋cz obawy przed pogr膮偶eniem si臋 Stan贸w Zjednoczonych w sporach i niepotrzebnych konfliktach. W trakcie adresu po偶egnalnego, kt贸ry Jerzy Waszyngton og艂osi艂 we wrze艣niu 1796 roku (ko艅cz膮c swoj膮 drug膮 kadencj臋 na urz臋dzie Prezydenta Stan贸w Zjednoczonych), wskazywa艂 m.in. 鈥瀂mieniaj膮c膮 si臋 dominacja jednej frakcji [politycznej] nad drug膮, wzmacniana duchem zemsty b臋d膮cej natur膮 partyjnej niezgody, (鈥�) jest sama w sobie przera偶aj膮cym despotyzmem鈥� (The alternate domination of one faction over another, sharpened by the spirit of revenge natural to party dissention, [鈥 is itself a frightful despotism).
Od frakcji do partii
Pocz膮tkowe za艂o偶enia nie mog艂y jednak wytrzyma膰 pr贸by czasu. Dawne frakcje coraz mocniej r贸偶ni艂y si臋 od siebie. Idea wolno艣ci i niepodleg艂o艣ci, kt贸ra scali艂a pocz膮tkowo kolonie, a nast臋pnie stany, zaczyna艂a ust臋powa膰 realiom 偶ycia codziennego. Cytowane powy偶ej s艂owa Jerzego Waszyngtona nie by艂y zreszt膮 wypowiedziane przypadkowo. Cho膰 posta膰 Waszyngtona spaja艂a m艂ody nar贸d to jednak ju偶 za czas贸w jego drugiej kadencji zacz臋艂y ujawnia膰 si臋 coraz mocniejsze d膮偶enia do wyra藕nego ukonstytuowania si臋 odmiennych partii politycznych. To 鈥瀝ozgrabianie鈥� schedy po Waszyngtonie, nabra艂o takiego tempa, i偶 ju偶 jego bezpo艣redni nast臋pcy pozostawali w g艂臋bokim konflikcie natury politycznej. Konflikt ten by艂 o tyle druzgocz膮cy, i偶 rozgrywa艂 si臋 na najwy偶szych szczeblach w艂adzy pa艅stwowej. Nieustanny sp贸r polityczny toczyli bowiem drugi Prezydent Stan贸w Zjednoczonych 鈥� John Adams, ze swoim wiceprezydentem 鈥� Thomasem Jeffersonem (na tym etapie istnia艂 odmienny od dzisiejszego spos贸b wyboru Prezydenta i Wiceprezydenta; temu zagadnieniu po艣wi臋cony b臋dzie jeden z artyku艂贸w, kt贸ry opublikowany zostanie w serii ConLaw24 za kilka tygodni).
Sp贸r Adamsa i Jeffersona przes膮dzi艂 o ukszta艂towaniu si臋 dw贸ch partii politycznych w Stanach Zjednoczonych, a tym samym tak偶e o dwupartyjnym modelu politycznym. Federali艣ci d膮偶yli do wzmocnienia pozycji Unii (przewodzili im pocz膮tkowo Alexander Hamilton oraz John Adams) za艣 Demokratyczni Republikanie (pod przewodnictwem Thomasa Jeffersona i Jamesa Madisona) d膮偶yli do wzmocnienia stan贸w na rzecz Unii. Rozbicie dawnego obozu niepodleg艂o艣ciowego doprowadzi艂o do konflikt贸w wewn臋trznych, ale r贸wnie偶 prze艂o偶y艂o si臋 na stosunki mi臋dzynarodowe, szczeg贸lnie w kontek艣cie podj臋cia decyzji, kt贸re doprowadzi艂y do wybuchu wojny 1812 roku, kt贸r膮 Stany Zjednoczone toczy艂y z Wielk膮 Brytani膮.
Umocnienie systemu dwupartyjnego
Konflikty co do idei, kt贸re charakteryzowa艂y prze艂om XVIII i XIX stulecia zacz臋艂y stopniowo przybiera膰 bardziej skomplikowan膮 posta膰. Pierwsze dziesi臋ciolecia XIX wieku to czas, gdy Stany Zjednoczone dynamicznie si臋 rozwijaj膮, ale tak偶e coraz mocniej dostrzegalna staje si臋 r贸偶nica tego rozwoju w r贸偶nych cz臋艣ciach Stan贸w Zjednoczonych. To w贸wczas zaczyna wyra藕nie kszta艂towa膰 si臋 r贸偶nicowanie stan贸w na p贸艂nocne i po艂udniowe. Znaczenie zaczyna odgrywa膰 dyskusja dotycz膮ca form gospodarowania ziemi膮 w r贸偶nych cz臋艣ciach Stan贸w Zjednoczonych. 搁辞锄飞贸箩 terytorialny rodzi nowe, wcze艣niej nie spotykane b膮d藕 nie spotykane na tak du偶膮 skal臋 problemy, jak konflikty z rdzenna ludno艣ci膮 ameryka艅sk膮 na terenach okre艣lanych mianem Frontiers 鈥� ziemie po艂o偶one na zach贸d od dawnych kolonii, szczeg贸lnie te nabyte przez Thomasa Jeffersona w drodze transakcji luizja艅skiej, kt贸ra de facto dawa艂a Stanom Zjednoczonym kontrol臋 nad niemal ca艂ym interiorem mieszcz膮cym si臋 w dorzeczu Missisipi. Nie bez znaczenia pozostawa艂a tak偶e coraz bardziej r贸偶ni膮c膮 poszczeg贸lne stany kwestia niewolnictwa.
Wszystkie te okoliczno艣ci zaczyna艂y odgrywa膰 coraz wi臋ksz膮 rol臋 w dyskursie politycznym, a pod pewnymi wzgl臋dami uzna膰 mo偶na wr臋cz, 偶e dochodzi艂o do coraz mocniejszej radykalizacji pogl膮d贸w.
Tak偶e dzia艂ania natury prawnej i ustrojowej tworzy艂y podatny grunt dla polaryzacji spo艂ecze艅stwa i program贸w partii politycznych. Przyk艂adowo, w roku 1820 przyj臋to tzw. Kompromis z Missouri, zgodnie z kt贸rym wyznaczono stany, w kt贸rych niewolnictwo by艂o dozwolone oraz te, w kt贸rych pozwolono na ca艂kowit膮 abolicj臋 niewolnictwa. Zagadnienie to w kolejnych dziesi臋cioleciach mia艂o coraz bardziej rozgrzewa膰 napi臋cia polityczne w Stanach Zjednoczonych. Z kolei w roku 1832 kandydaci na Prezydenta Stan贸w Zjednoczonych zacz臋li by膰 wskazywani nie przez legislatury stanowe, lecz przez konwencje wyborcze partii politycznych. Zmiana ta zacz臋艂a faworyzowa膰 du偶e ruchy polityczne, kt贸re umia艂y zdoby膰 poparcie w ca艂ych Stanach Zjednoczonych.
W tym tak偶e okresie dochodzi do utworzenia nowych partii politycznych. W roku 1828 nast臋puje podzia艂 dawnej partii Demokratyczno-Republika艅skiej. W jej miejsce powstaje Partia Demokratyczna maj膮ca za swego lidera Andrew Jacksona (si贸dmego Prezydenta Stan贸w Zjednoczonych) oraz Martina Van Burena (nast臋pc臋 Jacksona na stanowisku Prezydenta). W opozycji do Demokrat贸w staje Narodowa Partia Republika艅ska (NPR) na czele z Johnem Quincy Adamsem (sz贸sty prezydent Stan贸w Zjednoczonych). W ci膮gu kilku nast臋pnych lat NPR 艂膮czy si臋 z mniejszymi frakcjami politycznymi, przekszta艂ca i ostatecznie w roku 1833 staje si臋 zacz膮tkiem Partii Wig贸w. Od tego momentu, do polowy lat 50. XIX wieku dwupartyjno艣膰 w Stanach Zjednoczonych ujmowana by艂a poprzez przeciwstawianie sobie Partii Demokratycznej oraz Partii Wig贸w.
Wigowie okazali si臋 ostatecznie zbyt s艂abym konkurentem dla Demokrat贸w. Niezadowolenie ros艂o tak偶e we wn臋trzu samej partii. Ostatecznie pora偶ka Winfielda Scota, kandydata partii na Prezydenta Stan贸w Zjednoczonych, w roku 1852, doprowadzi艂a do zako艅czenia dzia艂alno艣ci partii. Cz臋艣膰 jej cz艂onk贸w zacz臋艂a jednak my艣le膰 o powa偶nym przemodelowaniu politycznego dyskursu i stworzeniu nowej organizacji. W roku 1854 dochodzi do powstania Partii Republika艅skiej, kt贸ra w bardzo kr贸tkim czasie zdobywa du偶e poparcie i osi膮ga wielki sukces polityczny. Zaledwie sze艣膰 lat po za艂o偶eniu partii, jej kandydat zostaje wybrany szesnastym Prezydentem Stan贸w Zjednoczonych. Tym kandydatem by艂 Abraham Lincoln.
Wsp贸艂czesny system partii politycznych w Stanach Zjednoczonych
Ukszta艂towany w po艂owie XIX wieku dwupartyjny system opieraj膮cy si臋 na rywalizacji Demokrat贸w i Republikan贸w przetrwa艂 ju偶 sto siedemdziesi膮t lat. Na trwa艂e wpisa艂 si臋 on w ameryka艅sk膮 codzienno艣膰. Trzeba jednak stwierdzi膰, i偶 przez ponad p贸艂tora wieku, obie partie polityczne przesz艂y ogromn膮 transformacj臋 ideologiczn膮, co z kolei przek艂ada艂o si臋 na wzrost i spadek poparcia dla raz jednej, raz drugiej partii (dotychczas dziewi臋tna艣cie razy Prezydenci Stan贸w Zjednoczonych reprezentowali Parti臋 Republika艅sk膮, za艣 szesna艣cie razy Parti臋 Demokratyczn膮). Nawet i dzi艣 obserwowa膰 mo偶na powa偶ne przemiany wizji Stan贸w Zjednoczonych w programach obu partii, cho膰 znacznie powa偶niejsze zmiany zaobserwowa膰 mo偶na aktualnie w Partii Republika艅skiej, kt贸ra coraz bardziej oddala si臋 od dominuj膮cych w ostatnich dziesi臋cioleciach koncepcji autorstwa Ronalda Regana, na rzecz populistycznych hase艂 reprezentowanych przez zwi膮zany z Donaldem Trumpem ruch Make America Great Again (MAGA).
Wsp贸艂czesna ameryka艅ska scena polityczna zna innych 鈥瀏raczy鈥�. Ich znaczenie jest jednak w szerszej ameryka艅skiej perspektywie niemal niezauwa偶alne. Aktualnie przedstawiciele jedynie dw贸ch drugoplanowych partii s膮 cz艂onkami legislatur stanowych. W stanie Wyoming Partia Libertaria艅ska posiada jednego przedstawiciela w stanowej Izbie Reprezentant贸w, za艣 Partia Naprz贸d (Forward Party) posiada dw贸ch swoich przedstawicieli w legislaturach stanowych. Pewne znaczenie w lokalnym dyskursie politycznym odgrywaj膮 tak偶e Partia Zielonych (Green Party) oraz Partia Konstytucyjna (Constitution Party). Daleko jest im jednak do realnego wp艂ywania na ameryka艅sk膮 polityk膮.
Tekst: Dr hab. 艁ukasz Jan Korporowicz, prof. U艁
Centre for Anglo-American Legal Tradition / Katedra Prawa Rzymskiego
ORCID: 0000-0002-5725-5018
Artyku艂 jest cz臋艣ci膮 serii ConLaw24, w kt贸rej Centre for Anglo-American Legal Tradition przybli偶a zawi艂o艣ci ameryka艅skiego systemu prawno-politycznego. W ka偶dy wtorek do dnia wybor贸w b臋dziemy publikowali kolejne teksty.