Wbrew pozorom, pomimo silnej pozycji ustrojowej, konstytucyjny kszta艂t prezydentury zosta艂 zaprojektowany przez Ojc贸w Za艂o偶ycieli, jako antyteza pozycji brytyjskiego monarchy, kt贸ry w oczach osiemnastowiecznych ameryka艅skich kolonist贸w postrzegany by艂 jako tyran. Ocena taka nie tyle by艂a powszechn膮 opini膮 odnosz膮c膮 si臋 do w艂adc贸w Wielkiej Brytanii, co raczej do Jerzego III 鈥� schorowanego, cz臋sto nazywanego Szalonym Kr贸lem Jerzym, kt贸rego decyzje polityczne cz臋sto by艂y nieracjonalne, za艣 w wielu innych sprawach decyzje pozostawia艂 on reprezentuj膮cym go politykom.
Konstytucyjne za艂o偶enia
Konstytucja Stan贸w Zjednoczonych, ho艂duj膮ca o艣wieceniowym za艂o偶eniom ustrojowym, przyj臋艂a wyra藕nie zarysowany tr贸jpodzia艂 w艂adzy. 艁atwo mo偶na to dostrzec w trakcie lektury Konstytucji, kt贸rej trzy pierwsze artyku艂 po艣wi臋cone s膮 odpowiednio w艂adzy ustawodawczej (art. 1), w艂adzy wykonawczej (art. 2) oraz w艂adzy s膮downiczej (art. 3). Ameryka艅ski model tr贸jpodzia艂u w艂adzy przyj膮艂 r贸wnie偶 jako zasad臋 mechanizm kontroli i r贸wnowagi (check and ballances). Oznacza to, 偶e w艂adza w pa艅stwie nie tylko rozdzielona jest mi臋dzy trzy niezale偶ne grupy podmiot贸w, to jeszcze podmioty te posiadaj膮 uprawnienia do wzajemnego kontrolowania si臋 i t艂umienia pr贸b potencjalnego wzrostu znaczenia jednej z w艂adz.
W艂adzy prezydenta po艣wi臋cony jest art. 2 Konstytucji. Na pocz膮tku sek. 1 artyku艂u wskazano, i偶 鈥瀢艂adza wykonawcza powinna by膰 powierzona Prezydentowi Stan贸w Zjednoczonych Ameryki鈥�. W艂adz臋 t臋 Prezydent powinien wraz z wiceprezydentem sprawowa膰 przez okres czterech lat (na temat pozycji wiceprezydenta b臋dzie mo偶na przeczyta膰 w jednym z kolejnych artyku艂贸w).
Uprawnienia Prezydenta zosta艂y okre艣lone w art. 2 sek. 2 Konstytucji. Zgodnie z jej postanowieniami Prezydent jest najwy偶szym dow贸dc膮 si艂 zbrojnych, nadzoruje prac臋 departament贸w (odpowiednik贸w ministerstw), przys艂uguje mu prawo 艂aski w stosunku do os贸b, kt贸re pope艂ni艂y przest臋pstwo (z wyj膮tkiem czynnych rozpatrywanych w drodze procedury impeachment). Ponadto Prezydent mo偶e po zasi臋gni臋ciu opinii i uzyskaniu zgody Senatu zawiera膰 traktaty mi臋dzynarodowe, po uzyskaniu opinii i zgody Senatu powo艂uje r贸wnie偶 ambasador贸w i innych cz艂onk贸w korpusu dyplomatycznego, s臋dzi贸w, oraz innych urz臋dnik贸w (tzw. officers) Stan贸w Zjednoczonych.
W sek. 3 tego samego artyku艂u Konstytucji stwierdza si臋 natomiast, 偶e Prezydent jest zobowi膮zany przedstawi膰 Kongresowi 鈥瀋o pewien czas鈥欌�� (from time to time) or臋dzie o stanie Unii, w kt贸rym powinien wskaza膰 Kongresowi kluczowe dla pa艅stwa sprawy i rekomendowa膰 rozwi膮zania ich dotycz膮ce, w przypadkach wyj膮tkowych mo偶e zwo艂ywa膰 posiedzenie izb parlamentarnych, ponadto Prezydent ma przyjmowa膰 ambasador贸w lub innych przedstawicieli pa艅stw obcych, powinien dba膰 o w艂a艣ciwe przestrzeganie praw, wreszcie powinien mianowa膰 officers Stan贸w Zjednoczonych.
Trzeba zauwa偶y膰, i偶 najszersza cz臋艣膰 art. 2 po艣wi臋cona zosta艂a nie tyle okre艣leniu pozycji i kompetencji prezydenta, co szczeg贸艂owej analizie przebiegu procesu wyborczego (sek. 1, zob. pierwszy artyku艂 z cyklu ConLaw24 pt. ). Taki uk艂ad art. 2 nie jest przypadkowy. By艂 on bezpo艣redni膮 wypadkow膮 zabezpieczenia Stan贸w Zjednoczonych przed dynastyczno艣ci膮 i dziedziczno艣ci膮 w艂adzy, czego obawiali si臋 Ojcowie Za艂o偶yciele obserwuj膮c szale艅stwo kr贸la Jerzego III.
Jerzy Waszyngton 鈥� 鈥瀝ole model鈥�
Katalog konstytucyjnych uprawnie艅 Prezydenta USA wydaje si臋 szeroki, cho膰 trzeba jednocze艣nie stwierdzi膰, 偶e zosta艂 on okre艣lony w spos贸b stosunkowo og贸lny, kt贸ry z czasem pozwoli艂 na interpretowanie przepis贸w Konstytucji w spos贸b odpowiadaj膮cy potrzebom kolejnych prezydent贸w.
Historycy ustroju Stan贸w Zjednoczonych s膮 zgodni, 偶e og贸lno艣膰 sformu艂owa艅 Konstytucji w zakresie pozycji prezydenta by艂a owocem za艂o偶enia, 偶e w nowej republice role prezydenta sprawowa膰 b臋dzie jeden z bohater贸w ameryka艅skiej wojny o niepodleg艂o艣膰. Uwa偶a si臋, 偶e Konstytucja projektowana by艂a z my艣l膮 o powierzeniu urz臋du Jerzemu Waszyngtonowi. Faktycznie w roku 1789 Waszyngton zosta艂 wybrany g艂osami 69 elektor贸w (na drugiego kandydata, tj. Johna Adamsa g艂osowa艂o 34 elektor贸w). Prezydentura Waszyngtona by艂a przetarciem szlak贸w, sprawdzeniem konstytucyjnych rozwi膮za艅 w praktyce, lecz r贸wnie偶 wypracowaniem mechanizm贸w i zwyczaj贸w, kt贸re nada艂y ton sprawowaniu urz臋du w kolejnych stuleciach. Sam Waszyngton mia艂 tego pe艂n膮 艣wiadomo艣膰. W dniach poprzedzaj膮cych swoj膮 inauguracj臋 w kwietniu 1789 r., mia艂 powtarza膰 鈥濩hodz臋 po nieutwardzonym terenie鈥� (I walk on untrodden ground).
Jedn膮 z trwa艂ych i widocznych konsekwencji prezydentury Waszyngtona jest stworzenie tzw. 鈥濭abinetu鈥� (Cabinet). Konstytucja Stan贸w Zjednoczonych wspomina jedynie, 偶e prezydent mo偶e 偶膮da膰 od 鈥瀏艂贸wnych urz臋dnik贸w鈥� (principal Officers) pisemnej opinii w sprawach wagi pa艅stwowej. W oparciu o t臋 konstytucyjn膮 klauzul臋 Waszyngton zbudowa艂 gabinet (idea nawi膮zuj膮ca do rozwi膮zania znanego w Wielkiej Brytanii). Gabinet Waszyngtona sk艂ada艂 si臋 z czterech departament贸w 鈥� Stanu, Skarbu, Wojny i Sprawiedliwo艣ci (aktualnie prezydenci powo艂uj膮 pi臋tna艣cie departament贸w).
Waszyngton uzna艂 r贸wnie偶, i偶 wymagane Konstytucj膮 or臋dzie o stanie Unii powinno by膰 wyg艂aszane przez niego raz do roku przed zgromadzonym Kongresem. T臋 praktyk臋 zarzuci艂 Thomas Jefferson (kt贸ry nie lubi艂 wyst膮pie艅 publicznych), jednak powr贸ci艂 do niej Woodrow Willson na pocz膮tku XX wieku.
Waszyngton po艂o偶y艂 tak偶e podwaliny pod liczne inne zwyczaje zwi膮zane z ameryka艅sk膮 prezydentur膮, uwzgl臋dniaj膮c codzienn膮 organizacj臋 pracy prezydenta.
Prezydentura w XIX i XX wieku
Kolejne dziesi臋ciolecia przynios艂y rozw贸j pozycji urz臋du, zar贸wno pod wzgl臋dem ustrojowym, jaki pod wzgl臋dem formu艂y sprawowania urz臋du.
Donios艂e znaczenie dla funkcjonowania ameryka艅skiej prezydentury mia艂o pojawienie si臋 partii politycznych i por贸偶nienie prezydenta Johna Adamsa (Federalisty) z jego wiceprezydentem Thomasem Jeffersonem (Partia Demokratyczno-Republika艅ska), co ostatecznie doprowadzi艂o do zmiany zasad wyboru wiceprezydenta.
Prezydentura Jeffersona (kt贸ry wybrany zosta艂 trzecim prezydentem w 1800 roku) os艂abi艂a urz膮d poprzez nadanie mu roli pasywnej (zupe艂nie innej, ani偶eli prezydentura projektowana 鈥瀗a miar臋鈥� Waszyngtona). W艣r贸d przyk艂ad贸w os艂abiania prezydentury w XIX wieku wymieni膰 mo偶na np. wprowadzenie systemu wyboru kandydata na prezydenta w trakcie partyjnych konwencji (1824) czy wprowadzenie zakazu odwo艂ywania przez prezydenta cywilnych urz臋dnik贸w pa艅stwowych bez zgody Senatu (Ustawa o kadencyjno艣ci z 1867).
Wiek XX przyni贸s艂 stopniowy kres s艂abej prezydenturze i doprowadzi艂 do wzrostu jej znaczenia. Pierwsze wyra藕ne dzia艂ania zmierzaj膮ce do zwi臋kszenia znaczenia urz臋du zosta艂y podj臋te na pocz膮tku stulecia, gdy za rz膮d贸w Theodore鈥檃 Roosvelta dosz艂o do przekszta艂cenia praktyki wydawania tzw. 鈥瀝ozporz膮dze艅 wykonawczych鈥� (executive orders) w akty o quasi-prawodawczym charakterze.
Od prezydentury Willsona przywr贸cono praktyk臋 przedstawiania or臋dzia o stanie Unii w formie ustnej przed Kongresem (od roku 1913 pisemne przedstawienie or臋dzia ma charakter wyj膮tkowy, a po raz ostatni dokonane zosta艂o w roku 1981 w trakcie ostatniego prezydentury Jimmy鈥檈go Cartera). Powr贸t do starej praktyki poci膮gn臋艂 za sob膮 zwi臋kszenie aktywno艣ci prezydent贸w i ich gabinet贸w w obszarze inicjowania nowego prawodawstwa.
Niezaprzeczalnie ogromny wp艂yw na rozw贸j uprawnie艅 i pozycji prezydenta Stan贸w Zjednoczonych mia艂a tak偶e globalna sytuacja polityczna okresu zimnej wojny. W tym czasie prezydenci zacz臋li by膰 postrzegani jako reprezentanci narodu przeciwstawiaj膮cego si臋 komunistycznemu zagro偶eniu, oraz szerzej, jako liderzy 艣wiata demokratycznego.
Czasy najnowsze
Koniec Zimnej Wojny powinien stopniowo prowadzi膰 do minimalizowania silnej pozycji prezydent贸w Stan贸w Zjednoczonych, jednak nowe wyzwania, kt贸re przyni贸s艂 wiek XXI, przede wszystkim gro藕ba atak贸w terrorystycznych (po atakach z 11 wrze艣nia 2001) oraz narastaj膮ca polaryzacja pogl膮d贸w politycznych (po raz pierwszy daj膮ca si臋 wyra藕nie odczu膰 w 2004 po pokonaniu przez George鈥檃 W. Busha kandydata demokrat贸w Johna Kerry鈥檈go) doprowadzi艂y do utrzymania silnej pozycji prezydent贸w Stan贸w Zjednoczonych. Wydaje si臋, 偶e ten silny obraz prezydentury zago艣ci艂 na dobre w ameryka艅skiej polityce.
Tekst: dr hab. 艁ukasz Jan Korporowicz, prof. U艁
Centre for Anglo-American Legal Tradition / Katedra Prawa Rzymskiego
ORCID: 0000-0002-5725-5018
Artyku艂 jest cz臋艣ci膮 serii ConLaw24, w kt贸rej Centre for Anglo-American Legal Tradition przybli偶a zawi艂o艣ci ameryka艅skiego systemu prawno-politycznego. W ka偶dy wtorek do dnia wybor贸w b臋dziemy publikowali kolejne teksty.