data publikacji: 8 listopada 2020
tekst: Wioletta Kazimierska-Jerzyk
Powiadaj膮, 偶e plakat 鈥瀋o艣 musi鈥�: musi m贸wi膰, krzycze膰, apelowa膰, trafia膰, nawo艂ywa膰, 艣piewa膰 (t臋 ostatni膮 g艂臋bok膮 鈥� Lenicow膮 鈥� prawd臋 przytaczali艣my ch臋tnie nie raz鈥�). Ten si臋 艣mieje!
Spr贸bujmy wyobrazi膰 sobie sytuacj臋, kt贸r膮 (na temat tw贸rczo艣ci tego artysty zob. u nas: oraz ) zarysowuje w wywiadzie przeprowadzanym przez Ew臋 Reeves1:
Centrala Wynajmu Film贸w (peerelowski dystrybutor-monopolista) pozyskawszy kolejny film, organizuje pokaz dla grafik贸w. Lektorka czyta dialogi. Nikt z artyst贸w nie wie, do kogo trafi zlecenie. Warto wi臋c upewni膰 si臋 wcze艣niej, co b臋d膮 wy艣wietla膰, chocia偶 dla og贸lnej orientacji. Bo mo偶e lepiej wcale nie przychodzi膰鈥� Jerzy Treutler 鈥� wielbiciel kina ameryka艅skiego 鈥� idzie na pokaz Tropiciela 艣lad贸w, filmu nakr臋conego w 1969 roku, opartego na przygodowej powie艣ci Amerykanina w艂a艣nie 鈥� Jamesa Fenimore鈥檃 Coopera. Tytu艂 ten jest trzeci膮 cz臋艣ci膮 s艂ynnego pi臋cioksi臋gu Leatherstocking Tale (u nas bardziej znanego jako Pi臋cioksi膮g przyg贸d Sokolego Oka, mniej za艣 jako Opowie艣ci Sk贸rzanej Po艅czochy). Tropiciel 艣lad贸w jest w Polsce obecny ju偶 od 1928 roku, kiedy to ukaza艂 si臋 pierwszy przek艂ad ksi膮偶ki. Treutler dostaje zlecenie na plakat filmowy.
Tymczasem okazuje si臋, 偶e 贸w film jest koprodukcj膮 francusko-zachodnioniemiecko-austriacko-rumu艅sk膮. Co wi臋cej, zosta艂 wyrwany z czteroodcinkowego serialu telewizyjnego (emitowanego w Niemczech Zachodnich i Francji) i pokazywany jest w kinach w Europie Wschodniej jako pojedynczy obraz. Rumu艅ski wsp贸艂re偶yser Sergiu Nicolaescu widniej膮cy jako drugi na polskim plakacie 鈥� sk膮din膮d bardzo efektywny i oczywi艣cie re偶imowy artysta 鈥� w niemieckiej i francuskiej wersji telewizyjnej nie jest w og贸le wymieniany. O filmie wzmiankuj膮 w stosownym czasie polskie pisma bran偶owe2. By dowiedzie膰 si臋 wi臋cej, trzeba szuka膰 tytu艂贸w lokalnych dystrybutor贸w, film znany jest bowiem pod r贸偶nymi t艂umaczeniami: Aventura in Ontario (Rumunia), Dobrodru啪stv铆 v Ont谩riu&苍产蝉辫;(颁锄别肠丑辞蝉艂辞飞补肠箩补),&苍产蝉辫;Indiankaland Ontarioban&苍产蝉辫;(奥臋驳谤测),&苍产蝉辫;Die Lederstrumpf-Erz盲hlungen, Teil 3: Das Fort am Biberfluss (Niemcy Zachodnie/TV), La legende de bas de cuir, episode 3: Aventures en Ontario (Francja/TV). Jak wida膰, tylko tytu艂 niemiecki k艂adzie nacisk na przygody bohatera, nie za艣 na urok jeziora Ontario, o kt贸rym m贸wi si臋 czasem, 偶e jest najmocniejsz膮 stron膮 powie艣ci Coopera. Seria telewizyjna podobno by艂a pod贸wczas ekscytuj膮c膮 produkcj膮, przygotowan膮 w charakterze 艣wi膮tecznego bo偶onarodzeniowego upominku dla widz贸w, wymiataj膮c膮 z ulic zw艂aszcza m艂odzie偶3.
Oczywi艣cie nie wszyscy dali si臋 wci膮gn膮膰 w t臋 opowie艣膰 o micie ameryka艅skiej m臋sko艣ci, polegaj膮cym na byciu cywilizowanym i dzikim w ramach samo艣wiadomej transformacji4. Nie znajdziemy wi臋c na plakacie Treutlera Sk贸rzanej Po艅czochy, czyli g艂贸wnego bohatera Natty鈥檈go Bumppo. Ca艂膮 kompozycj臋 wype艂nia blada twarz鈥� przystrojona india艅skim pi贸ropuszem, w kt贸rym co drugie pi贸ro jest czerwone! Na ten kolor Indianie malowali je tylko wtedy, kiedy decydowali si臋 upami臋tni膰 wybitny wojowniczy czyn. Jednak na plakacie zamiast okre艣lonego wyrazu twarzy zas艂u偶onego wojownika, kszta艂t bielutkiej g艂owy wype艂nia zabawkowa figurka brytyjskiego huzara, kt贸ry zaraz fiknie do ty艂u pora偶ony india艅sk膮 strza艂膮 鈥� to zapewne major Dunham (kt贸rego c贸rka Mabel dla intrygi wa偶niejsza jest zreszt膮 ni偶 on sam). G艂贸wne kolory kompozycji 鈥� rzecz jasna 鈥� przypominaj膮 o tym, 偶e akcja toczy si臋 w trakcie kolonialnej wojny mi臋dzy Angli膮 i Francj膮: pierwsi s膮 sprzymierze艅cami g艂贸wnego bohatera dorastaj膮cego z Delewarami, drudzy spiskuj膮 z Irokezami (od ich strza艂y pada Dunham).
Co pocz膮膰 z tym plakatem, kt贸ry wygl膮da jak abstrakcyjna kompozycja formalnie najbardziej przypominaj膮ca zrytmizowan膮 dekoracj臋 maski Tutenchamona? Ot贸偶 dla Treutlera jako plakacisty g艂贸wnym wyzwaniem jest dorzucenie do filmu w艂asnej cegie艂ki5. Podobnie jak w przypadku , artysta zobaczy艂 w Tropicielu 艣lad贸w 鈥瀌ramatyczn膮 histori臋, lecz przeznaczon膮 dla du偶ych dzieci鈥�6. Kompozycja pozbawiona 鈥瀙rawdziwego Indianina鈥�, urody Juliette Villard (Mabel) oraz plener贸w os艂awionych w powie艣ci mo偶e i wygl膮da jak 鈥瀔wiatek do ko偶ucha鈥�, do czego ch臋tnie przyzna si臋 sam artysta7. Ale to dobrze dla mi艂o艣nik贸w plakatu. Dystrybucji filmu plakat nie by艂 w stanie ani pom贸c, ani zaszkodzi膰, za to wszed艂 do historii Polskiej Szko艂y Plakatu pod has艂em 鈥瀟ak si臋 u nas robi plakaty o dzikim zachodzie鈥� ?. Jako艣膰 tej propozycji graficznej i to, jak膮 czyni ona r贸偶nic臋, mo偶na zobaczy膰 na portalu, kt贸ry po艣wi臋cony jest spaghetti westernom. Opublikowano tam . No i kt贸ry Pa艅stwo wybieracie? 呕aden z tych powa偶nych. Prawda?
By膰 mo偶e film ten m贸g艂 si臋 w latach 70. podoba膰. Mnie ciekawi tylko ten plakat. Lecz nie dlatego jedynie, 偶e ironizuje 鈥� jak mi si臋 wydaje 鈥� ze stereotypowo艣ci bohater贸w, zw艂aszcza z ich estetycznej reprezentacji; 偶e z ch艂opi臋cej powagi europejskiego westernu stroi sobie 偶arty. Podoba mi si臋 to, jak膮 Treutler stworzy艂 艂amig艂贸wk臋 i jak wiele ona m贸wi o plakatach tamtych czas贸w. Gdy my艣limy o Polskiej Szkole Plakatu jako rezerwuarze b艂yskotliwych pomys艂贸w, to powinni艣my zarazem pami臋ta膰, jak by艂y one wielowarstwowe pod wzgl臋dem koncepcyjnym.
Nawiasem dodaj膮c, 鈥瀙rawdziwego鈥� Indianina Treutler wykorzysta艂 rok p贸藕niej w plakacie spo艂ecznym pt. . Ten te偶 si臋 艣mieje. I to jak!
1 Ewa Reeves, Rozmawiaj膮c z Jerzym Treutlerem鈥�, w: Jerzy Treutler. Grafik Projektant. Retrospektywa, red. Ewa Reeves, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Warszawa 2020, s. 128鈥�147.
2 鈥濬ilmowy Serwis Prasowy鈥� 1971, nr 17 , s. 19鈥�20; 鈥濬ilm鈥� 1971, nr 41, s. 15.
3 allerlei2013riffmaster, James Fenimore Cooper 鈥� Ledertrumpf 鈥� Teil 1: Der Wildt枚ter (Film 鈥� ZDF) (1969), 23.03.2017, .
4 Colin A. Clarke, Like a Mirror Reflecting Itself: Natty Bumppo, The Virginian, and the Fate of the American Frontier, James Fenimore Cooper Society Website, .
5 Ewa Reeves, Rozmawiaj膮c z Jerzym Treutlerem鈥�, s. 137.
6&苍产蝉辫;罢补尘偶别.
7&苍产蝉辫;罢补尘偶别.