Tegoroczne badania archeologiczne na Jurze stanowi艂y kolejny etap prac i Ich idea to owoc d艂ugoletniej wsp贸艂pracy ze spo艂eczno艣ci膮 lokaln膮 gmin Lel贸w i Przyr贸w, nawi膮zanej przy realizacji w latach 2014鈥�2019. Badaniami terenowymi obj臋te zosta艂y dwa stanowiska archeologiczne: w Staromie艣ciu (gm. Lel贸w) we wsp贸艂pracy z oraz w Aleksandr贸wce (gm. Przyr贸w) we wsp贸艂pracy z Mniszkami Zakonu Kaznodziejskiego z klasztoru 艣w. Anny. Prace prowadzone by艂y przez dr. Olgierda 艁awrynowicza i mgr Ann臋 Garstk臋 przy finansowym wsparciu oraz .
Podobnie jak w poprzednich sezonach badawczych nasi studenci uczestniczyli rotacyjnie w pracach terenowych na obydwu stanowiskach archeologicznych. W Staromie艣ciu zdobywali wykopaliskowe do艣wiadczenia pod okiem mgr Anny Garstki na po艂udniowy-zach贸d od ko艣cio艂a Wniebowzi臋cia NMP, kt贸rego historia si臋ga XII w. Wyniki dotychczasowych bada艅 przeprowadzonych z drugiej strony ko艣cio艂a w latach 2022鈥�2023 przez mgr. Rados艂awa Zdaniewicza pozwoli艂y potwierdzi膰 oraz jednocze艣nie rozpozna膰 p贸艂nocno-wschodni skraj oraz p贸艂nocno-zachodni obszar osady wczesno艣redniowiecznej. W wyniku tych prac archeologicznych natrafiono m. in. na relikty pieca, o艂owiane odwa偶niki, srebrne monety, w tym denar W艂adys艂awa Wygna艅ca z 1. po艂. XII w., wczesno艣redniowieczn膮 ostrog臋 z piramidalnym, poz艂acanym bod藕cem oraz du偶膮 liczb臋 fragment贸w ceramiki naczyniowej u偶ywanej w okresie wczesnego i p贸藕nego 艣redniowiecza oraz w czasach nowo偶ytnych.
W trakcie tegorocznych bada艅 za艂o偶ono dwa wykopy archeologiczne, kt贸re mia艂y na celu weryfikacj臋 po艂udniowo-zachodniej granicy osady. W jednym z wykop贸w odkryto sporych rozmiar贸w obiekt o niejednorodnej i przemieszanej warstwie wype艂niskowej, w kt贸rej odnaleziono denar jagiello艅ski (najprawdopodobniej jest to denar W艂adys艂awa Warne艅czyka z 1 po艂. XV wieku) oraz fragment pier艣cionka.
Teren klasztoru 艣w. Anny w Aleksandr贸wce badany by艂 przez pracownik贸w naszego Instytutu ju偶 po raz pi膮ty. W 2017 r., dzi臋ki wywiadom etnograficznym przeprowadzonym na terenie gminy Przyr贸w przez pracownik贸w i student贸w z , ujawniony zosta艂 brak wiedzy okolicznych mieszka艅c贸w o niemieckiej zbrodni wojennej pope艂nionej na 28 polskich cywilach w pierwszych dniach wrze艣nia 1939 r. na terenie klasztornym. Jedna z najstarszych, 偶yj膮cych w贸wczas mniszek Zakonu Kaznodziejskiego (Dominikanek Klauzurowych) przekaza艂a informacj臋, 偶e upami臋tnienie, obecnie znajduj膮ce si臋 przy po艂udniowym murze terenu gospodarczego klasztoru, wzniesione zosta艂o w latach 60. XX w. w odleg艂o艣ci kilkudziesi臋ciu metr贸w od w艂a艣ciwego grobu, kt贸ry wg rozm贸wczyni znajdowa膰 si臋 mia艂 w bezpo艣rednim s膮siedztwie drogi polnej wiod膮cej od zabudowa艅 klasztornych.
Wykonana kwerenda archiwalna, w szczeg贸lno艣ci akt Oddzia艂owej Komisji 艢cigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach, wykaza艂a, 偶e mimo wszcz臋cia 艣ledztwa ws. niemieckiej zbrodni na terenie klasztoru 艣w. Anny, nie podj臋te zosta艂y 偶adne oficjalne prace terenowe, kt贸rych celem by艂oby ustalenie lokalizacji mogi艂y oraz liczby ofiar. Zrealizowane w latach 2017 oraz 2019 archeologiczne badania sonda偶owe nie potwierdzi艂y obecno艣ci jamy grobowej (zawieraj膮cej szcz膮tki ludzkie lub wyekshumowanej) w obr臋bie i s膮siedztwie obecnego upami臋tnienia. R贸wnie偶 wykopy sonda偶owe oraz odwierty 艣widrem strzemi膮czkowym, podj臋te w miejscach wyst臋powania anomalii, zidentyfikowanych dzi臋ki analizom z u偶yciem metod geofizycznych (georadarowej i elektrooporowej), nie doprowadzi艂y do zlokalizowania poszukiwanej jamy grobowej.
Badania podj臋te w latach 2022鈥�2023 r. cechowa艂y si臋 wyj膮tkow膮 intensywno艣ci膮 ze wzgl臋du na zastosowanie sprz臋tu mechanicznego (minikoparki), dzi臋ki czemu uda艂o si臋 bardzo dok艂adnie przebada膰 teren, na kt贸rym do lat 60. XX w. mia艂 znajdowa膰 si臋 pierwotny krzy偶 upami臋tniaj膮cy mogi艂臋. Mimo poszerzenia obszaru bada艅 o g臋st膮 siatk臋 odwiert贸w oraz dodatkowych wykop贸w sonda偶owych, nie uda艂o si臋 potwierdzi膰 lokalizacji mogi艂y na tym terenie. W 2023 r. dodatkowo uwzgl臋dniono nowe tropy, wynikaj膮ce z analizy pozyskanych archiwalnych zdj臋膰 lotniczych badanego terenu (m.in. z wrze艣nia 1944 r.) oraz zlokalizowania skupiska kilkunastu 艂usek niemieckiej produkcji z lat 1936鈥�1938 do karabinu Mauser, pojedynczych znalezisk 艂贸dek amunicyjnych i pocisk贸w od tej broni. Badania prowadzone by艂y pod k膮tem a偶 trzech hipotez przebiegu egzekucji z wrze艣nia 1939 r.
Wiosn膮 oraz latem 2024 r. przeprowadzone zosta艂y uzupe艂niaj膮ce badania przy u偶yciu 艣widr贸w strzemi膮czkowych na terenie dotychczas niedost臋pnym, gdy偶 u偶ytkowanym w okresie wegetacyjnym jako klasztorny warzywnik. Uzyskane wyniki bada艅 wskazuj膮, 偶e chocia偶 sama egzekucja zapewne mia艂a miejsce na terenie gospodarczym klasztoru, to ju偶 miejsce poch贸wku jej ofiar znajduje si臋 gdzie indziej.
Wiosn膮 2024 r. przeprowadzone zosta艂y ponowne wywiady etnograficzne ze starszymi siostrami zakonnymi, ale tak偶e z mieszka艅cami okolicznych wsi (艢wi臋ta Anna i Aleksandr贸wka). Analiza sporz膮dzonych transkrypcji oraz zebranych od rozm贸wc贸w dokument贸w, zwr贸ci艂a uwag臋 badaczy na obszar bezpo艣rednio przylegaj膮cy do ko艣cio艂a klasztornego (przy kaplicy 艣w. Anny) od strony p贸艂nocnej, gdzie znajduje si臋 upami臋tnienie polskiego 偶o艂nierza, kt贸ry pochowany mia艂 by膰 w tym miejscu po 艣mierci w toku walk na pocz膮tku wrze艣nia 1939 r. Ju偶 wcze艣niej wiadomo by艂o, 偶e upami臋tnienie to powsta艂o spontanicznie bez udokumentowanych podstaw faktograficznych. Przyj臋to wi臋c hipotez臋, 偶e ofiary zbiorowej zbrodni Wehrmachtu mog艂y zosta膰 pochowane w艂a艣nie w tym miejscu.
Celem tegorocznych bada艅 by艂o zweryfikowanie tej hipotezy w odniesieniu do terenu s膮siaduj膮cego ze wsp贸艂czesnym upami臋tnieniem polskiego 偶o艂nierza od strony p贸艂nocnej, w taki spos贸b, by nie ingerowa膰 w struktur臋 i bezpo艣rednie otoczenie istniej膮cego grobu wojennego. W za艂o偶onych dw贸ch wykopach sonda偶owych zadokumentowano poziom nowo偶ytnego cmentarza przyko艣cielnego, na terenie kt贸rego 鈥� zgodnie z ksi臋gami metrykalnymi parafii 艣w. Doroty w Przyrowie 鈥� przeprowadzane by艂y incydentalne poch贸wki w ci膮gu XVIII w. 艁膮cznie odkryto szcz膮tki co najmniej 9 osobnik贸w obu p艂ci (doros艂ych i dzieci), przy czym 6 z nich odkryto w uk艂adzie pierwotnym, nienaruszonym lub cz臋艣ciowo naruszonym przez p贸藕niejsze wkopy. Szcz膮tki te nie by艂y podejmowane. Ko艣ci ludzkie, kt贸re znajdowa艂y si臋 na wt贸rnym z艂o偶u, po zadokumentowaniu, zosta艂y ponownie uroczy艣cie pochowane przez o. Wojciecha O偶oga, kapelana klasztoru.
Ponad poziomem nowo偶ytnych jam grobowych zachowa艂y si臋 nieokre艣lone funkcjonalnie murki/bruki z kamienia wapiennego oraz wkopy zawieraj膮ce zasypiska nowo偶ytnych odpad贸w: ceramiki budowlanej (fragmenty cegie艂, kafli, detali architektonicznych), ceramiki naczyniowej oraz szk艂a (fragmenty kieliszk贸w, 艣wiecznik贸w, witra偶y). W zasypiskach odkryto tak偶e przedmioty metalowe: ram臋 dwudzielnej sprz膮czki profilowanej oraz polskie, litewskie i pruskie monety z XVII鈥揦VIII w. Zabytki te s膮 niezwykle interesuj膮c膮 reprezentacj膮 artefakt贸w, ilustruj膮cych codzienno艣膰 bernardy艅skich zakonnik贸w (funkcjonuj膮cych tu do lat 60. XIX w.) i zas艂uguj膮 na oddzielne opracowanie. Cz臋艣膰 nekropolii naruszona zosta艂a przy tworzeniu wsp贸艂czesnych row贸w pod kanalizacj臋 deszczow膮 i instalacj臋 elektryczn膮. W wype艂nisku jednego z nich znaleziony zosta艂 pocisk do karabinu Mosin, b臋d膮cy zapewne reliktem walk toczonych tu w pocz膮tkach I wojny 艣wiatowej. Ciekawostk膮 jest odkryty przedwojenny medalik z wizerunkiem 鈥炁泈. Anny Przyrowskiej鈥�, kt贸ry stanie si臋 wzornikiem dla dewocjonali贸w oferowanym przez siostry pielgrzymom. W trakcie bada艅 wykazano du偶e przemieszanie warstw w 艣cianie sonda偶u, odleg艂ej o niemal 3 metry od upami臋tnienia polskiego 偶o艂nierza. Czy jest to p贸艂nocny skraj wi臋kszej jamy, kt贸ra pomie艣ci膰 mog艂a wi臋cej ni偶 szcz膮tki jednej osoby? Mamy nadziej臋, 偶e b臋dziemy mogli to sprawdzi膰 w kolejnym sezonie badawczym.
W trakcie 膰wicze艅 terenowych nasi studenci nie tylko uczestniczyli w pracy plenerowej i gabinetowej, ale r贸wnie偶 wzi臋li udzia艂 w pieszych ekspedycjach po okolicy, do kt贸rych przygotowanie teoretyczne uzyskali dzi臋ki wys艂uchaniu wyk艂adu dr. Olgierda 艁awrynowicza, lic. Wiktorii Bednarskiej i Kamila Langiera pt. 鈥濵iejsca pami臋ci i miejsca zapomnienia w gminie Mst贸w鈥� w GOK-u w Mstowie dla s艂uchaczek Uniwersytetu Trzeciego Wieku z Cz臋stochowy. W ramach akcji 鈥瀂derzenie z krajobrazem鈥� podziwiali mniej oczywiste relikty jurajskiego dziedzictwa kulturowego. Zwiedzili tak偶e m.in. zamek Ostr臋偶nik w gm. Niegowa, wystaw臋 鈥濿ielka Wojna na Jurze 1914鈥�1918鈥� w Starym M艂ynie 鈥� Muzeum Dawnych Rzemios艂 w 呕arkach, cmentarz 偶ydowski w 呕arkach, zamek w Olsztynie oraz pracuj膮c膮 kopalni臋 wapienia w Latos贸wce w gm. Mst贸w, gdzie wys艂uchali prelekcji Mariusza Palarza, zast臋pcy kierownika kopalni z . Pobyt na Jurze sta艂 si臋 tak偶e okazj膮 do d艂ugich sp艂yw贸w kajakowych.
Snuli艣my te偶 plany przysz艂orocznych bada艅. W tym celu obejrzeli艣my domniemane miejsce poch贸wku m艂odego ma艂偶e艅stwa w lesie niedaleko Bia艂ej Wielkiej ko艂o Lelowa, kt贸re zgin臋艂o wyrokiem polskiego podziemia w 1944 r. By膰 mo偶e w kolejnym sezonie badawczym i to miejsce uda si臋 nam podda膰 weryfikacji archeologicznej. Jak co roku spotkali艣my si臋 z Miros艂awem Skrzypczykiem, Prezesem Lelowskiego Towarzystwa Historyczno-Kulturalnego, laureatem nagrody POLIN, z kt贸rym omawiali艣my pomys艂y na kolejne jurajskie podr贸偶e do przesz艂o艣ci. W trakcie bada艅 odwiedzali nas te偶 nasi przemili absolwenci.
Wracamy za rok!
Oprac.: A. Garstka, O. 艁awrynowicz
Fot.: W. Bednarska, A. Garstka, A. Goli艅ska, K. G贸rka, K. Langier, O. 艁awrynowicz