Poprzedzaj膮ca g艂osowanie kampania wyborcza to tak偶e swoisty festiwal nieko艅cz膮cych si臋 zwrot贸w akcji, nag艂ych zmian, wydarze艅 i wypowiedzi, kt贸re ci臋偶ko przewidzie膰, bezprecedensowy wy艣cig po w艂adz臋, kt贸ry oddzia艂uje nawet na osoby na co dzie艅 nieprzejmuj膮ce si臋 ameryka艅sk膮 polityk膮.
Warto jednak偶e doda膰, 偶e chocia偶 cz臋sto przy okazji analiz okresu kampanijnego w Stanach Zjednoczonych padaj膮 stwierdzenia 鈥瀢szystkie chwyty dozwolone鈥�, nie jest to do ko艅ca prawda. W ameryka艅skim porz膮dku prawnym wypracowane zosta艂y bowiem konkretne procedury, w ramach kt贸rych dokonuje si臋 wyboru g艂owy pa艅stwa. System ten obejmuje regulacje dotycz膮ce m. in. wymog贸w, jakie musi spe艂nia膰 osoba, by mog艂a kandydowa膰 w wyborach, sposobu wy艂aniania kandydata na prezydenta, a nast臋pnie kampanii wyborczej oraz termin贸w i metod g艂osowania.
Poni偶szy tekst stanowi kr贸tkie przybli偶enie i podsumowanie najistotniejszych element贸w ww. procedury, pewn膮 鈥瀖ap臋 drogow膮鈥� aktualnych wydarze艅 w Stanach Zjednoczonych b臋d膮c膮 jednocze艣nie wprowadzeniem do rozwa偶a艅 prowadzonych przez nas w kolejnych tygodniach w ramach naszego cyklu ConLaw2024.
Zgodnie z art. 2 sek. 1 Konstytucji Stan贸w Zjednoczonych z 1789 roku, prezydent wybierany jest na czteroletni膮 kadencj臋. W tre艣ci wspomnianego przepisu znalaz艂a si臋 r贸wnie偶 wzmianka, i偶 na urz膮d ten mog膮 zosta膰 wybrane jedynie te osoby, kt贸re urodzi艂y si臋 na terenie Stan贸w Zjednoczonych, maj膮 uko艅czone 35 lat oraz zamieszkuj膮 w USA od czternastu lat. Co ciekawe, przewidziany w Konstytucji wym贸g urodzenia na terytorium Stan贸w, stanowi艂 przeszkod臋 dla wielu popularnych polityk贸w w ubieganiu si臋 o urz膮d g艂owy pa艅stwa 鈥� przyk艂adem mo偶e by膰 tutaj chocia偶 Arnold Schwarzenegger, gwiazdor kina akcji, kt贸ry pomimo faktu, i偶 uzyska艂 obywatelstwo ameryka艅skie i przez wiele lat by艂 czynnym politykiem (m. in. gubernatorem Stanu Kalifornia), nie m贸g艂 wystartowa膰 w wy艣cigu po prezydentur臋, poniewa偶 przyszed艂 na 艣wiat w Austrii.
Ustawa o ustanowieniu jednolitego czasu przeprowadzania wybor贸w elektor贸w prezydenta i wiceprezydenta we wszystkich stanach Unii (An act to establish a uniform time for holding elections for electors of President and Vice-President in all the States of the Union) z 1845 roku, wskazuje, i偶 wybory prezydenckie odbywa膰 si臋 b臋d膮 w pierwszy wtorek po pierwszym poniedzia艂ku listopada roku wyborczego. Okres ten poprzedza szereg aktywno艣ci zwi膮zanych z wy艂onieniem kandydata na prezydenta w stanowych prawyborach.
Cho膰 na prezydenta mo偶e startowa膰 ka偶dy, kto spe艂nia wskazane wcze艣niej wymogi, dzia艂aj膮ce w USA partie polityczne wybieraj膮 jednego kandydata, kt贸ry b臋dzie uczestniczy艂 w kampanijnym wy艣cigu do Bia艂ego Domu. Wyb贸r ten odbywa si臋 w ramach tzw. prawybor贸w, czyli g艂osowania o charakterze powszechnym na danym terytorium (przede wszystkim w poszczeg贸lnych stanach), s艂u偶膮cych wy艂onieniu delegat贸w na konwencj臋 partyjn膮, na kt贸rej zostaje wybrany kandydat. G艂osowania te 鈥� przeprowadzane w oparciu o w艂a艣ciwe regulacje federalne i stanowe 鈥� r贸偶ni膮 si臋 mi臋dzy sob膮 m.in. sposobem przypisywania delegat贸w (od proporcjonalnych po zasad臋 鈥瀦wyci臋zca bierze wszystko鈥�), jak i samym zakresem mo偶liwo艣ci dzia艂ania delegat贸w (tzw. unpledged delegats nie s膮 przypisani do konkretnego kandydata).
Pierwsze g艂osowanie odbywa si臋 tradycyjnie w stanie Iowa i nierzadko nadaje ton ca艂ej kampanii prawyborczej. Kolejnym istotnym momentem na etapie prawybor贸w jest tzw. 鈥濻uper Wtorek鈥�, podczas kt贸rego g艂osowania odbywaj膮 si臋 a偶 w 14 stanach.
W艂adze partii maj膮 tak偶e mo偶liwo艣膰 organizowania spotka艅 na szczeblu lokalnym (caucases) oraz mog膮 poprze膰 jednego kandydata w wypadku gdy np. ubiegaj膮cym si臋 o kolejn膮 kadencj臋 jest aktualnie urz臋duj膮cy prezydent.
Wspomniane konwencje partyjne, na kt贸rych delegaci dokonuj膮 wyboru kandydata na prezydenta, odbywaj膮 si臋 zazwyczaj w lipcu b膮d藕 sierpniu roku wyborczego, z zastrze偶eniem, 偶e konwencja partii urz臋duj膮cego prezydenta odbywa si臋 jako druga. Cho膰 nierzadko ju偶 przed konwencjami wiadomo, kto zostanie kandydatem (w zwi膮zku z tym, i偶 wy艂oniona zosta艂a wystarczaj膮ca liczba delegat贸w zobowi膮zanych do g艂osowania na dan膮 osob臋), jest to 艣wietna okazja do zbudowania okre艣lonego przekazu politycznego, w tym zaprezentowania partyjnej jedno艣ci. Szczeg贸艂owe przepisy przewiduj膮 tak偶e rozwi膮zania dla sytuacji, w kt贸rych 偶aden z kandyduj膮cych nie uzyska艂 wymaganej wi臋kszo艣ci g艂os贸w.
Kalendarz 鈥瀟ypowej鈥� kampanii wyborczej przewiduje, i偶 w miesi膮cach jesiennych, w ramach trwaj膮cej kampanii wyborczej, odbywaj膮 si臋 debaty pomi臋dzy kandydatami. Jak pokazuje jednak praktyka ostatnich lat, zwyczaj ten poddawany jest zmianom zar贸wno, je艣li chodzi o daty tego rodzaju 鈥瀔onfrontacji鈥� kandydat贸w czy ich ilo艣膰.
Zgodnie z art. 2 sek. 1 Konstytucji Stan贸w Zjednoczonych wyboru na prezydenta dokonuje si臋 poprzez elektor贸w, wyznaczonych w odpowiedniej liczbie, zgodnie z w艂a艣ciwymi przepisami stanowymi / terytorialnymi (regulacja obejmuje r贸wnie偶 tzw. Dystrykt Kolumbia). Cho膰 w艂adze stanowe indywidualnie okre艣laj膮 zasady wyznaczania elektor贸w oraz ich umocowania do g艂osowania 鈥� zasad膮 jest delegacja na podstawie wynik贸w wybor贸w powszechnych 鈥� regulacja konstytucyjna przewiduje wym贸g dotycz膮cy liczby elektor贸w, tj. odpowiada ona og贸lnej liczbie senator贸w i cz艂onk贸w Izby Reprezentant贸w, jaka przys艂uguje danemu stanowi. Dzie艅 wybor贸w w USA to w艂a艣nie moment, w kt贸rym wyznaczani s膮 elektorzy.
Konstytucja wskazuje, i偶 prezydentem zostaje ta osoba, na kt贸r膮 pad艂o najwi臋cej g艂os贸w, pod warunkiem, i偶 uzyska艂a g艂osy bezwzgl臋dnej wi臋kszo艣ci wyznaczonych elektor贸w. W wypadku, gdy takiej wi臋kszo艣ci nie uzyska 偶aden z kandydat贸w / wi臋cej kandydat贸w uzyska艂o tak膮 wi臋kszo艣膰, wyboru dokonuje Izba Reprezentant贸w na okre艣lonych w tre艣ci art. 2 sek. 1 zasadach.
W 20. poprawce do Konstytucji przewiduje si臋, i偶 pocz膮tek kadencji prezydenta USA przypada na po艂udnie 20 stycznia kolejnego roku po wyborach prezydenckich. G艂owa pa艅stwa zostaje zaprzysi臋偶ona podczas uroczystej inauguracji w Waszyngtonie, kt贸ra sama w sobie pozostaje r贸wnie interesuj膮ca, co kampania wyborcza, dodatkowo przepe艂niona symbolik膮 wydarzeniem.
Tekst: dr Jakub St臋pie艅
Katedra Prawa Konstytucyjnego U艁 / Centre for Anglo-American Legal Tradition U艁
ORCID: 0000-0003-0106-680