Powiedz nam kilka s艂贸w o sobie
Nazywam si臋 Dawid Kobia艂ka, jestem archeologiem i antropologiem kulturowym. Obecnie pracuj臋 w Instytucie Archeologii Uniwersytetu 艁贸dzkiego, gdzie realizuj臋 interdyscyplinarny oraz mi臋dzynarodowy projekt naukowy dotycz膮cy niemieckich masowych zbrodni z jesieni 1939 roku na Pomorzu Gda艅skim oraz spo艂ecznej pami臋ci na ich temat.
Dlaczego archeologia? Kiedy narodzi艂 si臋 ten pomys艂?
Histori膮 i archeologi膮 interesowa艂em si臋 odk膮d pami臋tam. Pomys艂 na studia archeologiczne mia艂em ju偶 na etapie liceum.
Co najbardziej lubisz w swojej pracy?
Tak zwany 鈥瀟eren鈥� jest tym, co jest kluczowe w pracy archeologa. Osobisty udzia艂 i kierowanie pracami terenowymi pozwala lepiej rozumie膰 przedmiot bada艅 i co kluczowe 鈥� z perspektywy w艂asnych do艣wiadcze艅, emocji, refleksji opisywa膰 realizowane badania naukowe. Archeologia nie jest po prostu kopaniem w ziemi za 鈥瀗owymi鈥� artefaktami. Archeologia polega na prowadzeniu bada艅 naukowych, co musi przek艂ada膰 si臋 na form臋 tekstow膮 (publikacje naukowe oraz popularno-naukowe).
Czym jest archeologia wsp贸艂czesno艣ci?
Archeologia wsp贸艂czesno艣ci to ga艂膮藕 bada艅 archeologicznych, kt贸rej przedmiotem bada艅 s膮 szeroko rozumiane materialne pozosta艂o艣ci oraz zmiany krajobrazowe zwi膮zane z wydarzeniami z XX wieku (oraz ju偶 nawet z XXI wieku). Opiera si臋 ona o proste prze艣wiadczenie, 偶e nie wszystko zosta艂o utrwalone w formie dokument贸w archiwalnych i 偶e wykorzystanie metod i narz臋dzi bada艅 archeologicznych pozwala uzupe艂nia膰, weryfikowa膰, wzbogaca膰 nasz膮 wiedz臋 o ludziach, rzeczach, wydarzeniach etc. sprzed kilku lat czy wiek贸w. Ze wzgl臋du na trudn膮 i bolesn膮 histori臋 najnowsz膮 naszego pa艅stwa i narodu, archeologia wsp贸艂czesno艣ci w Polsce g艂贸wnie rozwija si臋 w kontek艣cie wydarze艅 z okresu II wojny 艣wiatowej (oraz powojennego terroru komunistycznego). Warto zaznaczy膰 rol臋 i znaczenie Instytutu Archeologii Uniwersytetu 艁贸dzkiego na tym polu 鈥� jest to jedyna tego rodzaju instytucja w kraju i Europie, w ramach kt贸rej pracuje kilku naukowc贸w rozwijaj膮cych t臋 wa偶n膮 ga艂膮藕 archeologii.
Jakie s膮 najwi臋ksze wyzwania zwi膮zane z badaniem tak 鈥炁泈ie偶ych鈥� 艣lad贸w przesz艂o艣ci w archeologii wsp贸艂czesno艣ci?
Archeologia wsp贸艂czesno艣ci pozwala na ods艂anianie, odkrywanie tego, co mia艂o zosta膰 ukryte po wsze czasy. Tego przyk艂adem s膮 badania grob贸w masowych z okresu II wojny 艣wiatowej. Archeologia wsp贸艂czesno艣ci jest wa偶na i potrzebna 鈥� realizuje prace o znaczeniu historycznym, spo艂ecznym i kulturowym. Bardzo cz臋sto jestem pytany w kraju i za granic膮 o emocje zwi膮zane z tego rodzaju pracami i jak to jest stresuj膮ce. Zwykle odpowiadam, 偶e stresuj膮ce jest kl臋czenie przed grobem masowym wiedz膮c, 偶e za chwil臋 zginie si臋. Badania archeologiczne miejsc masowych zbrodni maj膮 鈥瀖isyjny wymiar鈥� 鈥� co jest najwa偶niejsz膮 ich sk艂adow膮. To s膮 po prostu wa偶ne badania i wszyscy bior膮cy udzia艂 w pracach terenowych s膮 tego 艣wiadomi.
Czy zosta艂o jeszcze du偶o do odkrycia? Jakie s膮 perspektywy rozwoju tej dziedziny w Polsce i na 艣wiecie?
Mo偶na powiedzie膰, 偶e Polska jako taka to jedno wielkie miejsce zbrodni z okresu II wojny 艣wiatowej. Jeste艣my dopiero na pocz膮tku rozwoju archeologii wsp贸艂czesno艣ci w naszym kraju. Ma ona ogromny potencja艂 naukowy i komemoratywny, co ju偶 wykazali polscy archeolodzy realizuj膮cy na przestrzeni ostatnich lat wa偶ne i potrzebne projektu naukowe z zakresu archeologii wsp贸艂czesno艣ci.
Prosz臋 powiedzie膰 na par臋 s艂贸w na temat projektu badawczego w chojnickiej Dolinie 艢mierci? Sk膮d pomys艂 by tam szuka膰?
Realizowany projekt pt. 鈥濧rcheologia Zbrodni pomorskiej 1939鈥� nie dotyczy po prostu Doliny 艢mierci, ale generalnie miejsc strace艅 z jesieni 1939 roku na Pomorzu Gda艅skim. Takich znanych miejsc ok. 400, gdzie Niemcy zamordowali 鈥� jak mo偶na jedynie og贸lnie szacowa膰 鈥� ok. 30-35 000 ludzkich istnie艅. Jednym z tych 400 jest w艂a艣nie Dolina 艢mierci w Chojnicach. Jest to miejsce dla mnie wyj膮tkowe, poniewa偶 urodzi艂em si臋 i wychowa艂em w Chojnicach. W Dolinie 艢mierci bawi艂em si臋 jako ma艂y ch艂opiec.
Jakie by艂y g艂贸wne cele projektu?
W ramach projektu by艂o postawionych kilka kluczowych cel贸w. Jednym z najwa偶niejszych by艂a pr贸ba odnalezienia nieznanych i nieoznaczonych grob贸w masowych z jesieni 1939 roku na Pomorzu Gda艅skim. Tego konsekwencj膮 by艂o zrekonstruowanie w oparciu o r贸偶nego rodzaju 藕r贸d艂a sposob贸w organizacji i przebiegu masowych mord贸w oraz ich tuszowania 鈥� zar贸wno jesieni膮 1939 roku, jak i te偶 w drugiej po艂owie 1944 roku, kiedy na Pomorzu Gda艅skim mia艂a miejsce tzw. Akcja 1005. Polega艂a ona na tym, 偶e specjalne komanda pod nadzorem SS namierza艂y groby masowe z 1939 roku, nast臋pnie wydobywano zw艂oki ofiar i palono je na stosach cia艂opalnych.
Jakie nowe fakty uda艂o si臋 odkry膰 podczas tych bada艅?
Na przestrzeni ostatnich lat tylko w Dolinie 艢mierci uda艂o si臋 odnale藕膰 i ekshumowa膰 szcz膮tki ok. 700 os贸b zamordowanych przez Niemc贸w i funkcjonariuszy III Rzeszy. Badania pozwoli艂y na zlokalizowanie grob贸w masowych. Szcz膮tki ludzkie, artefakty, pr贸by do analiz specjalistycznych rzucaj膮 nowe 艣wiat艂o na spos贸b organizacji masowych mord贸w i spos贸b ich zacierania. Uda艂o si臋 ustali膰 to偶samo艣膰 cz臋艣ci ofiar, kt贸re zosta艂y zamordowane pod Chojnicami. To szczeg贸lnie wa偶ne dla rodzin, kt贸re po 80 latach dowiedzia艂y si臋, co tak naprawd臋 wydarzy艂o si臋 z ich krewnymi.
Czy rozmiar odkrycia by艂 dla Waszego zespo艂u zaskoczeniem?
Z materia艂贸w archiwalnych wynika艂o jednoznacznie, 偶e gdzie艣 pod Chojnicami s膮 jeszcze nieekshumowane groby masowe z okresu II wojny 艣wiatowej. Ich znalezienie nie by艂o 艂atwym zadaniem. Niemniej odpowiednio dobrany zesp贸艂 badawczy, czas oraz zabezpieczone 艣rodki finansowe pozwoli艂y na systematycznie sprawdzanie kolejnych punkt贸w na okolicznych polach, 艂膮kach i terenach zalesionych. Ich wynikiem jest w艂a艣nie odnalezienie ok. 700 os贸b, kt贸rych szcz膮tki zosta艂y pochowane w pa艅stwowym poch贸wku. Odby艂 si臋 on 2 wrze艣nia 2024 roku w Chojnicach. By艂o to zapewne najwi臋ksze tego rodzaju wydarzenie w kraju i nie tylko.
W jaki spos贸b wyniki bada艅 zmieniaj膮 nasz膮 wiedz臋 o tym miejscu i wydarzeniach, kt贸re tam mia艂y miejsce?
W perspektywie spo艂ecznej Dolina 艢mierci by艂a postrzegana jako symboliczne miejsce, gdzie Niemcy w okresie II wojny 艣wiatowej zamordowali kilkaset os贸b. Nie wiadomo w istocie by艂o, gdzie dok艂adnie odbywa艂y si臋 egzekucje i gdzie znajdowa艂y si臋 groby masowe. Archeologia to zmieni艂a. To realne, rzeczywiste, 鈥瀙rawdziwe鈥� miejsce masowych zbrodni, gdzie ukryto zw艂oki kilkuset os贸b.
Jakie by艂y najwi臋ksze wyzwania podczas prowadzenia tych bada艅?
Powiedzia艂bym, 偶e czas i pieni膮dze. Zw艂oki ofiar ukrywano po to, 偶eby nigdy nie zosta艂y odnalezione. Teren bada艅, kt贸ry nas interesowa艂 w Chojnicach, to pas ziemi o d艂ugo艣ci 1,5 km i szeroko艣ci dochodz膮cej do 400 m. Nie da si臋 odnale藕膰 grob贸w w takim krajobrazie w trakcie kilkudniowych bada艅 wykopaliskowych. Badania w Chojnicach trwa艂y 艂膮cznie 5 lat.
W jaki spos贸b uda艂o si臋 zintegrowa膰 r贸偶ne dyscypliny naukowe podczas tego projektu?
W przypadku masowych zbrodni z jesieni 1939 roku na Pomorzu Gda艅skim nie mo偶na bazowa膰 po prostu na 藕r贸d艂ach historycznych. Wi臋kszo艣膰 dokumentacji zosta艂a zniszczona ju偶 w listopadzie 1939 roku. Dlatego te偶, 偶eby 鈥瀋o艣 nowego鈥� powiedzie膰 o tych zbrodniach bazujemy na archeologii, antropologii fizycznej i s膮dowej, badaniach geochemicznych, archeobotanice, etnografii itd. Po艂膮czenie r贸偶nych dyscyplin naukowych pozwala w innych ramach umieszcza膰 zbrodnie i ich wielowymiarowe dziedzictwo.
Jakie s膮 plany dotycz膮ce dalszych bada艅 i dzia艂a艅 zwi膮zanych z Dolin膮 艢mierci?
Obecnie jeste艣my na etapie opracowywania poszczeg贸lnych kategorii danych. Co wa偶ne, realizowane prace s膮 sk艂adow膮 oficjalnego 艣ledztwa prowadzonego przez prokuratora Tomasza Jankowskiego z Pionu 艢ledczego IPN w Gda艅sku na okoliczno艣膰 masowych zbrodni dokonanych w Dolinie 艢mierci. Mamy tak偶e kilka pomys艂贸w na r贸偶nego rodzaju dzia艂ania naukowe oraz upami臋tniaj膮ce, ale o szczeg贸艂ach wola艂bym bli偶ej nie m贸wi膰.
Jakie s膮 Twoje dalsze plany badawcze?
Ju偶 w maju 2025 roku b臋dziemy realizowa膰 kolejne prace terenowe. W lipcu 2025 roku b臋dziemy pracowa膰 wraz z zespo艂em badawczym w Miejscu Pami臋ci Narodowej w 艁ambinowicach poszukuj膮c grob贸w polskich 偶o艂nierzy zmar艂ych w stalagu VIII B (344) Lamsdorf w okresie II wojny 艣wiatowej oraz powsta艅c贸w warszawskich, kt贸rzy tak偶e przebywali w Lamsdorf w drugiej po艂owie 1944 roku.
Na koniec chcia艂bym, 偶eby艣 powiedzia艂 kilka s艂贸w osobom, kt贸re dopiero rozpoczynaj膮 swoj膮 przygod臋 ze studiowaniem archeologii.
Archeologia potrafi by膰 fascynuj膮ca. Pozwala na realizacj臋 bada艅, kt贸re mog膮 mie膰 wa偶ne znaczenie spo艂eczne i kulturowe.
搁辞锄尘补飞颈补艂: Mateusz Kowalski
窜诲箩臋肠颈补: Mateusz Kowalski
Wideo: Stefan Brajter, Micha艂 Gruda