Jakie nowe spojrzenia na histori臋 przynosi aktualny numer 鈥濬olia Historica鈥�? To cenione czasopismo historyczne prezentuje aktualne badania nad dziejami Polski i 艣wiata, publikowane przez badaczy z r贸偶nych o艣rodk贸w naukowych. 艢wie偶o wydany numer jest zatytu艂owany: W 艣rodku znajdziecie fascynuj膮c膮 mozaik臋 temat贸w 鈥� od polityki mongolskiej XIII wieku, przez 偶ycie codzienne XIX鈥憌iecznej inteligencji, a偶 po parlamentarne debaty o wojnie o Falklandy.
To numer, kt贸ry pokazuje, jak r贸偶norodne i 偶ywe potrafi膮 by膰 badania historyczne. Przeczytacie w nim:
Ma艂gorzata Karkocha
Artyku艂 jest po艣wi臋cony analizie mongolskiej polityki wewn臋trznej w latach 1221鈥�1229. Skupiono si臋 w nim na problemach dotycz膮cych sukcesji, kt贸re nast膮pi艂y po odwrocie Mongo艂贸w z Chorezmu. W tek艣cie zakwestionowano wersj臋 sporu sukcesyjnego, kt贸r膮 przedstawiono w Tajnej historii Mongo艂贸w. Wed艂ug autora jest ona cz臋艣ciowo fa艂szywa z powodu w艂膮czenia D偶ocziego do rozmowy mi臋dzy Czyngis-chanem oraz jego innymi synami. Najnowsze badania, uzupe艂nione przekazem zawartym w kronice Raszida ad-Dina, pokazuj膮, 偶e D偶oczi nie m贸g艂 uczestniczy膰 w rozmowie z powodu choroby.
Artyku艂 przedstawia propozycj臋 nowej identyfikacji m臋偶czyzny sportretowanego w mun-durze wojskowym z okresu Ksi臋stwa Warszawskiego. Portret ten zosta艂 zakupiony do zbior贸w 贸wczesnego Muzeum Ziemi Kaliskiej w grudniu 1968 r. jako wizerunek Jana Szczepkowskiego, podporucznika zwi膮zanego z kaliskim Korpusem Kadet贸w. To偶samo艣膰 sportretowanego nie zosta艂a jednak zweryfikowana i obraz nigdy dot膮d nie by艂 przed-miotem zainteresowa艅 badaczy. W latach 2020鈥�2021 podj臋ta zosta艂a analiza szczeg贸艂贸w umundurowania, dystynkcji i pr贸ba ustalenia formacji wojskowej sportretowanego, oparta m.in. na badaniach por贸wnawczych znanych 藕r贸de艂 ikonograficznych i przepis贸w dotycz膮cych 贸wczesnych ubior贸w wojskowych. Istotn膮 pomoc膮 okaza艂y si臋 konsultacje z Przemys艂awem Dunajem, znawc膮 zagadnie艅 zwi膮zanych z 鈥瀊arw膮 i broni膮鈥� i wsp贸艂autorem specjalistycznych wydawnictw. Ustalono, 偶e sportretowany wyobra偶ony zosta艂 w mundurze 1. Pu艂ku Piechoty Ksi臋stwa Warszawskiego zgodnym z przepisami, kt贸re obowi膮zywa艂y mi臋dzy 1807 a 1810 r. Te i inne przes艂anki pozwoli艂y na u艣ci艣lenie datacji obrazu na lata 1808鈥�1809 oraz na odczytanie to偶samo艣ci modela, kt贸rym okaza艂 si臋 pu艂kownik Kazimierz Ma艂achowski, p贸藕niejszy genera艂 i uczestnik powstania listopadowego.
Artyku艂 przedstawia jeden z epizod贸w bu艂garskiego ruchu narodowowyzwole艅czego pierwszej po艂owy XIX w., kt贸ry do historii przeszed艂 pod nazw膮 鈥濿e艂czowa zawera鈥�. Tekst dotyczy wydarze艅 rozgrywaj膮cych si臋 od momentu podpisania traktatu adrianopolskie颅go we wrze艣niu 1829 r., poprzez pierwsz膮 po艂ow臋 lat trzydziestych XIX w., stanowi膮c膮 faz臋 przygotowa艅 do powstania, a偶 do po艂owy 1835 r., czyli ju偶 po udaremnieniu spisku w wyniku zdrady tu偶 przed Wielkanoc膮 i zes艂aniu jednego z g艂贸wnych przyw贸dc贸w ruchu Georgiego Mamarczewa.
Artyku艂 opiera si臋 na 藕r贸d艂ach z Archiwum rodziny Bartoszewicz贸w, zgromadzonych w Archiwum Pa艅stwowym w 艁odzi. Ukazuje codzienne 偶ycie warszawskiej inteligencji w XIX w. z perspektywy funkcjonowania gospodarstwa domowego. Podstaw臋 藕r贸d艂ow膮 stanowi膮 notatki Amalii Bartoszewiczowej, 偶ony nauczyciela i inspektora szk贸艂 warszawskich Adama, matki historyka Juliana Bartoszewicza. Analiza dost臋pnych 藕r贸de艂 umo偶liwi艂a ukazanie, w jaki spos贸b zarz膮dzano gospodarstwem domowym w Warszawie w drugiej po艂owie XIX w. Dzi臋ki zapiskom pani domu mo偶liwe by艂o odtworzenie poszczeg贸lnych wydatk贸w, diety, zwyczaj贸w kulinarnych oraz roli kobiety w zarz膮dzaniu gospodarstwem domowym w tym okresie. Z dokument贸w wynika, 偶e rodzina utrzymywa艂a si臋 z pensji nauczycielskiej i emerytury (w p贸藕niejszym okresie) Adama Bartoszewicza. Zakupy produkt贸w 偶ywno艣ciowych by艂y codzienno艣ci膮, jednym z obowi膮zk贸w zatrudnionej w domu s艂u偶膮cej, jednak 艣ci艣le nadzorowanym przez gospodyni臋. Dieta mia艂a charakter sezonowy, wyznaczany przez pory roku i oparty na dost臋pnych na targach warszawskich produktach, z wyra藕nym wp艂ywem religijnych nakaz贸w postnych. Kuchnia mieszcza艅ska, cho膰 mniej rozpoznana w literaturze ni偶 ziemia艅ska czy ch艂opska, by艂a bogata i zr贸偶nicowana, a jej r贸偶norodno艣膰 zale偶a艂a od zasob贸w i gustu kulinarnego cz艂onk贸w rodziny, przede wszystkim pana domu, do kt贸rego dostosowywano zwyczaje kulinarne rodziny. Panie domu korzysta艂y z ksi膮偶ek kucharskich i poradnik贸w prowadzenia domu, m.in. autorstwa Jana Szyttlera, a p贸藕niej te偶 Lucyny 膯wierczakiewiczowej, kt贸rej publikacje wprowadzi艂y nowatorskie jak na owe czasy podej艣cie do planowania posi艂k贸w oraz u艂atwia艂y kobietom prowadzenie domu. Literatura przedmiotu, ale te偶 literatura pi臋kna z omawianego okresu uzupe艂nia obraz kuchni mieszcza艅skiej w po艂owie XIX w.
Artyku艂 przedstawia podr贸偶e Klementyny Arvay, reprezentantki mieszcza艅skiego 艣rodowiska Rzeszowa, do uzdrowiska Franzensbad, znajduj膮cego si臋 na terenie dzisiejszych Czech. W drugiej po艂owie XIX w. wyjazdy 鈥瀔u polepszeniu zdrowia鈥� stanowi艂y wa偶ny element praktyki zdrowotnej i spo艂ecznej, szczeg贸lnie w kontek艣cie ograniczonych mo偶liwo艣ci 贸wczesnej medycyny. Podr贸偶e tego typu mia艂y jednak znaczenie nie tylko zdrowotne 鈥� by艂y r贸wnie偶 przejawem rosn膮cej mobilno艣ci spo艂ecznej, emancypacji kobiet oraz ich uczestnictwa w 偶yciu publicznym. Udzia艂 kobiet w kulturze uzdrowiskowej pozwala艂 im nie tylko na rekonwalescencj臋, lecz tak偶e nawi膮zywanie relacji towarzyskich, uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych i rozwijanie 艣wiadomo艣ci spo艂ecznej. Tekst zawiera przyczynkow膮 biografi臋 Klementyny Arvay, ukazuj膮c j膮 jako ciekawy przyk艂ad kobiety aktywnej, kt贸ra mimo ogranicze艅 epoki podejmowa艂a samodzielne decyzje o podr贸偶ach. Opis jej pobytu w Franzensbadzie obejmuje zar贸wno funkcjonowanie samego uzdrowiska, jak i charakterystyczne dla tamtego czasu rozrywki i praktyki kuracyjne.
Tematem artyku艂u jest grobownictwo wojenne rozumiane jako systemy opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi oraz konkretne, tak dora藕ne, jak i dalekosi臋偶ne problemy generowane przez materialne konsekwencje krwawych strat wojennych. Proponujemy wyr贸偶nienie pi臋ciu etap贸w grobownictwa wojennego na badanym przez nas obszarze, tj. na terenie centralnej Polski. Zwracamy przy tym szczeg贸ln膮 uwag臋 na problematyk臋 grobownictwa rosyjskiego, dotychczas rozpoznanego w stopniu mniejszym ni偶 niemieckie i austriackie. Przedstawiamy argumenty za tez膮, 偶e grobownictwo wojenne jest ponadczasowym i z艂o偶onym problemem, szczeg贸lnie uci膮偶liwym na tych obszarach, gdzie miejsca spoczynku poleg艂ych 偶o艂nierzy trwaj膮 w czasie ponadnormatywnie licznie. Dlatego proponujemy perspektyw臋 postrzegania grobownictwa wojennego jako hereditas damnosa oraz jako ci膮g艂o艣ci i wieloczasowych z艂o偶ono艣ci.
Polscy socjali艣ci w okresie kszta艂towania si臋 pa艅stwowo艣ci polskiej chcieli, 偶eby ich ojczyzna docelowo opiera艂a si臋 na dw贸ch ideach 鈥� demokracji oraz socjalizmie. Dlatego wsp贸艂uczestniczyli w ustanawianiu w Drugiej Rzeczypospolitej ustroju demokratycznego. Uwa偶ali oni, 偶e tylko na drodze ewolucyjnych reform w systemie parlamentarnym uda si臋 ostatecznie stworzy膰 pa艅stwo socjalistyczne. W nast臋pnych latach, mimo negatywnego postrzegania polskich rz膮d贸w i sytuacji politycznej w kraju, najwa偶niejsi my艣liciele w obozie Polskiej Partii Socjalistycznej konsekwentnie bronili demokracji i pot臋piali wszelkie formy dyktatury, m.in. dyktatur臋 bolszewik贸w w Zwi膮zku Radzieckim. W niniejszym artykule zbadano, jakich argument贸w u偶ywali socjali艣ci na rzecz demokracji, czemu ich zdaniem ta forma rz膮d贸w mia艂a by膰 nieod艂膮cznym elementem po偶膮danego 艂adu oraz dlaczego dyktatura nie wchodzi艂a w gr臋. Przeanalizowana zosta艂a ich argumentacja na temat demokracji w latach 1918鈥�1926, r贸wnie偶 w kontek艣cie 贸wczesnych problem贸w polskiego systemu politycznego. Analizie zosta艂y poddane te偶 konkretne propozycje ustrojowe socjalist贸w, aby pokaza膰, jak rozumieli oni demokracj臋 i do czego d膮偶yli.
Tematem tekstu jest posta膰 pierwszego dow贸dcy 4. Pu艂ku Artylerii Ci臋偶kiej p艂k. Witolda Konczakowskiego. Jednostka ta powsta艂a jesieni膮 1921 r., po zako艅czeniu walk o granice Drugiej Rzeczypospolitej. Jej dow贸dca wywodzi艂 si臋 z armii rosyjskiej. Mia艂 bogate do艣wiadczenie bojowe nabyte podczas I wojny 艣wiatowej i na froncie polsko-rosyjskim. Odebra艂 r贸wnie偶 gruntowne wykszta艂cenie artyleryjskie jeszcze w carskiej Rosji, kt贸re uzupe艂nia艂 na kursach ju偶 w polskiej armii. Postawiony zosta艂 przed trudnym zadaniem zorganizowania pu艂ku. Zmaga艂 si臋 przede wszystkim z brakiem odpowiednich koszar dla nowej jednostki, co spowodowa艂o konieczno艣膰 jej rozdzielenia na dwa garnizony: 艁贸d藕 i Cz臋stochow臋. Mimo wysokich ocen prze艂o偶onych w wieku zaledwie 47 lat przeniesiony zosta艂 w stan spoczynku. W artykule przedstawiono r贸wnie偶 偶ycie osobiste pu艂kownika.
Pionierka bada艅 nad histori膮 spo艂eczn膮 getta warszawskiego Ruta Sakowska pos艂ugiwa艂a si臋 w swoich pracach poj臋ciem oporu cywilnego. Poniewa偶 Sakowska zaproponowa艂a uj臋cie holistyczne, mo偶e by膰 ono szczeg贸lnie u偶yteczne tak偶e w badaniach nad mniejszymi, prowincjonalnymi spo艂eczno艣ciami 偶ydowskimi, w przypadku kt贸rych dotychczasowy stan wiedzy nad Zag艂ad膮 jest niewielki. W artykule jako przedmiot analizy wybrano cztery miasta i miasteczka w Kraju Warty: Kutno, W艂oc艂awek, 呕ychlin i Kro艣niewice. Z przeprowadzonych bada艅 wynika, 偶e podstawow膮 form臋 oporu cywilnego stanowi艂a tam pomoc g艂oduj膮cym, a w wi臋kszych skupiskach mo偶na r贸wnie偶 zaobserwowa膰 inne jego rodzaje, zwi膮zane z 偶yciem kulturalnym.
Lektura polskich publikacji wn臋trzarskich mo偶e by膰 punktem wyj艣cia dla analizy sytuacji mieszkaniowej w PRL, oferty przemys艂u meblarskiego, a nawet obyczajowo艣ci. Jednocze艣nie, przygl膮daj膮c si臋 prezentowanym materia艂om ikonograficznym i ws艂uchuj膮c si臋 w j臋zyk, jakim operuj膮 autorzy, mo偶na zaobserwowa膰 ewolucj臋, jak膮 w ci膮gu 30 lat, od okresu 鈥瀖a艂ej stabilizacji鈥�, przesz艂o samo poj臋cie mieszkania. Trzy ksi膮偶ki (Mieszkanie, Ksi膮偶ka o mieszkaniu oraz Mieszka膰 inaczej) z trzech kolejnych dekad s膮 艣wiadectwem aspiracji, konkretnych problem贸w lokalowych i pr贸b zmierzenia si臋 z nimi za pomoc膮 r贸偶nych metod i kierunk贸w: od mieszkania uznawanego w latach sze艣膰dziesi膮tych za miejsce, kt贸re musi sprawnie dzia艂a膰, po eklektyczn膮 przestrze艅 wolno艣ci w latach osiemdziesi膮tych, od form bezosobowych i o艣rodk贸w funkcjonalnych do emocji, tymczasowo艣ci i swobody i wreszcie od projekcji idealnej przysz艂o艣ci, poprzez akceptacj臋 rzeczywisto艣ci a偶 po zupe艂n膮 kontestacj臋 i 艣wiadomy eskapizm.
W artykule skoncentrowano si臋 na konflikcie o Falklandy/Malwiny, kt贸ry mia艂 miejsce mi臋dzy 2 kwietnia a 15 czerwca 1982 r. i toczy艂 si臋 pomi臋dzy Wielk膮 Brytani膮 a Argentyn膮. Przedstawiono go poprzez analiz臋 sprawozda艅 debat parlamentarnych odbywaj膮cych si臋 w obu izbach tej instytucji w czasie trwania wojny. Parlament Zjednoczonego Kr贸lestwa, obejmuj膮cy Izb臋 Lord贸w jak i Izb臋 Gmin, niezmiennie odgrywa rol臋 centralnego forum wymiany pogl膮d贸w pomi臋dzy kluczowymi ugrupowaniami politycznymi. Mandaty uzyskane w wyniku wybor贸w parlamentarnych umo偶liwiaj膮 zwyci臋skiemu ugrupowaniu politycznemu sformowanie rz膮du.
Zapraszamy do lektury!