Szlachecki ziomek
Renesans rzeczownika ziomek wi膮偶e si臋 z modyfikacj膮 znaczeniow膮 kt贸rej on uleg艂. Dosz艂o w tym przypadku do rozszerzenia znaczenia, powi膮zanego ze zmian膮 rejestru stylistycznego. Nie bardzo niegdy艣 popularny wyraz o zasi臋gu og贸lnym czy mo偶e raczej ksi膮偶kowym wkroczy艂 w obszar leksyki slangowej.
Warto bowiem pami臋ta膰, 偶e pierwotnie oznacza艂 rodaka, kogo艣 pochodz膮cego z tej samej ziemi, z tego samego kraju, okolicy, miejscowo艣ci, swojaka, tubylca, poniewa偶 etymologicznie i s艂owotw贸rczo ziomek to wyraz pochodz膮cy od rzeczownika ziemia.
Ten podstawowy sens wyrazu ziomek bardzo dobrze oddaje cytat z powie艣ci "Cudna mieszczka" Wiktora Gomulickiego:
"Ziomkowie jeste艣my (鈥�). Rodzi nas nie tylko kraj jeden, ale i jedno miasto".
Zreszt膮 wi臋藕 etymologiczna przywo艂anych wyraz贸w jest bardziej rozbudowana. Spo艣r贸d innych leksem贸w nale偶膮cych do tej samej rodziny mo偶na wymie膰 cho膰by ziemianina, ziemia艅stwo, ziomkostwo, ziemniaka, cudzoziemca, poziom, poziomk臋 i wreszcie 偶mij臋, czyli gada pe艂zaj膮cego po ziemi.
S艂owniki dawniejszej polszczyzny jako synonimiczne wobec ziomka odnotowa艂y takie rzeczowniki, jak: ziemianin (kt贸ry oznacza艂 szlachcica pochodz膮cego z danej ziemi), ziemek, ziemak, ziemlak, ziemiec. 呕e艅skim odpowiednikiem wyrazu ziomek by艂a ziomka.
Na medalu przyznanym Onufremu Kopczy艅skiemu, o艣wieceniowemu autorowi pierwszej napisanej po polsku gramatyki j臋zyka polskiego, widnia艂 napis: "Za Gramatyk臋鈥� ziomkowie".
Jak wida膰, powrotom wyraz贸w cz臋sto towarzysz膮 r贸偶ne zmiany sensu i przynale偶no艣ci stylistycznej.
Pami臋taj ziomek!
Wyszukiwarka internetowa dla rzeczownika ziomal podaje prawie 400 tysi臋cy wynik贸w, ziom - blisko milion, za艣 ziomek - prawie 2 i p贸艂 miliona, cho膰 jeszcze s艂owniki dwudziestowieczne nie notowa艂y tych form w popularnych dzi艣 znaczeniach (pr贸偶no szuka膰 zioma i ziomala w s艂owniku Witolda Doroszewskiego, a ziomek ma tu inny sens, o czym ni偶ej).
W Narodowym Korpusie J臋zyka Polskiego mo偶emy znale藕膰 m. in. takie oto u偶ycia przywo艂anych wyraz贸w zaczerpni臋te tak z obszaru przestrzeni internetowej, jak i literatury pi臋knej:
".. wszech艣wiat i ludzka g艂upota - to chyba Einstein kiedy艣 powiedzia艂 albo jaki艣 inny m膮dry ziomek a ja si臋 zgadzam z tym w 100%" (2006),
"Macte animo, zach臋ca艂 ozdobny napis na fasadzie budynku szko艂y. 艢mia艂o! Dzi艣 bardziej zrozumia艂e by艂oby hiphopowe graffiti z has艂em "Ruchy, ruchy, ziom!" Zatem 艣mia艂o, komisarzu" (Tomasz Konatowski, "Wilcza wyspa", 2006),
"Co ty tu robisz, ziomal? Smoku! - krzykn膮艂 z rado艣ci膮 posterunkowy" (Marek Krajewski, "R贸偶e cmentarne", 2009).
Omawiane wyrazy s膮 szczeg贸lnie popularne w slangu zwi膮zanym z subkultur膮 hip-hopow膮, by zacytowa膰 tylko fragment tekstu piosenki "Pami臋taj ziomek", w kt贸rym wykorzystano do艣膰 obszerny zbi贸r rodziny s艂owotw贸rczej ziomka:
"Ziomu艣 o swych ziomkach, pami臋taj non toper, przyja藕艅 dobrze jest wiem 偶e albo serca sopel (鈥�), Pami臋taj m贸j ziomeczku o warto艣ciach i zasadach" (HDS).
Zakres wyst臋powania wyraz贸w ziomek, ziom, ziomal jest ograniczony g艂贸wnie do polszczyzny slangowej i potocznej.
Zapomniane s艂owa
Polecamy inne s艂owa z naszego cyklu - nasi eksperci pisali i m贸wili ju偶 o wyrazach , by艂o te偶 o , , a tak偶e o i . Opisywali艣my r贸wnie偶 znaczenia i pochodzenie wyraz贸w , , , , , i .
Uniwersytet 艁贸dzki to najwi臋ksza uczelnia badawcza w centralnej Polsce. Jej misj膮 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych i 艣cis艂ych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
opracowa艂 prof. Rafa艂 Zar臋bskiredakcja: Centrum Promocji U艁