data publikacji: 24.01.2021
tekst: J臋drzej Janicki, Wioletta Kazimierska-Jerzyk
Przynajmniej jedno z artystycznych dokona艅 autora tego plakatu doskonale znaj膮 wszyscy, kt贸rzy w latach 1962鈥�1973 o godzinie 19:20 zasiadali przed telewizorem i z wypiekami na twarzach czekali na emisj臋 kolejnego odcinka pierwszej polskiej dobranocki pt. Jacek i Agatka.
Il. 1. Znaczek wyemitowany przez Poczt臋 Polsk膮 30.08.1975 roku w zwi膮zku popularyzacj膮 spo艂ecznej idei
budowy Pomnika-Szpitala Centrum Zdrowia Dziecka, seria o numerach katalogowych 2245-2248,
zob. , fot. WKJ (zbiory w艂asne)
Tak, tak, dwie sympatyczne pacynki, kt贸rym w zabawny spos贸b g艂osu u偶yczy艂a aktorka Zofia Raciborska, zaprojektowa艂 w艂a艣nie . Ta, w gruncie rzeczy, troch臋 nu偶膮ca i nachalnie moralizatorska bajka Wandy Chotomskiej sta艂a si臋 jednak swego rodzaju symbolem 鈥瀌zieci臋cej rozrywki鈥� tamtych czas贸w, a dzi臋ki dw贸m twarzyczkom namalowanym na kulkach z toczonego drewna bukowego sam Kilian przetrwa艂 w pami臋ci kolejnych pokole艅1.
Il. 2. Dobranocka Jacek i Agatka, Telewizja Polska, 1962鈥�1973, scenariusz Wanda Chotomska, scenografia Adam Kilian
Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e Kilian to jeden z najwa偶niejszych autor贸w, kieruj膮cych swe prace do dzieci 鈥� zar贸wno jako scenograf spektakli i film贸w animowanych, projektant postaci i kostium贸w oraz ilustrator. Dobitnie podkre艣laj膮 to najnowsze publikacje po艣wi臋cone w艂a艣nie tw贸rcom ilustracji ksi膮偶kowej. Wiele dzie艂 tego artysty wyr贸偶nia szczeg贸lne przenikanie si臋, a czasem inwersja r贸偶nych 艣wiat贸w: rzeczywistego i bajkowego, doros艂ego i dzieci臋cego, powa偶nego i zabawnego. Jak zauwa偶a Anita Wincencjusz-Patyna, Kilian 鈥瀞woich bohater贸w w ilustracjach ksi膮偶kowych kszta艂towa艂 na podobie艅stwo lalek teatralnych, a 艣wiatu przedstawionemu nadawa艂 niejako w naturalny spos贸b charakter scenografii鈥�2. Z kolei 鈥� jak opisuje Barbara Gawryluk 鈥� jego dom by艂 zarazem pracowni膮, i to zupe艂nie otwart膮 dla dzieci, teatr za艣 by艂 dla ca艂ej rodziny drugim domem3. Z pokolenia na pokolenie 偶y艂o si臋 tam teatrem i sztukami plastycznymi. Ogromny wp艂yw na rozw贸j drogi tw贸rczej artysty mia艂a jego matka 鈥� Janina Kilian-Stanis艂awska, kt贸ra wyr贸偶nia艂a si臋 nieprzeci臋tn膮 biografi膮. Przed wojn膮 zajmowa艂a si臋 teori膮 i krytyk膮 sztuki, pisz膮c m.in. dla lwowskiego pisma 鈥炁歸iat Kobiecy鈥�, a p贸藕niej dla miesi臋cznika 鈥濼eatr鈥�. Okres swojej p贸藕niejszej aktywno艣ci tw贸rczej po艣wieci艂a na rozw贸j teatru lalek w Polsce4. Drug膮 osob膮, kt贸ra istotnie oddzia艂a艂a na Kiliana by艂 malarz i logik Leon Chwistek. To w艂a艣nie on podtrzyma艂 w m艂odym arty艣cie zaszczepion膮 przez matk臋 mi艂o艣膰 do sztuki dzieci臋cej i zorganizowa艂 pierwsz膮 wystaw臋 jego prac5. Sam Kilian zilustrowa艂 ponad pi臋膰dziesi膮t ksi膮偶ek dla dzieci, a w 1956 roku stworzy艂, by膰 mo偶e bardziej kojarzone z jego nazwiskiem ni偶 Jacek i Agatka, 艣wietne, ascetyczno-ludowe (co wydaje si臋 nie do pogodzenia) ilustracje do ksi膮偶ki Pyza na polskich dr贸偶kach Hanny Januszewskiej.
呕ycie bywa jednak przewrotne, bo opisywany plakat z estetyk膮 dzieci臋c膮 akurat prawie nic wsp贸lnego nie ma鈥� Promuje bowiem spektakl Lilla Weneda wystawiany przez Teatr Lalek Arlekin w 艁odzi, kt贸ry swoj膮 premier臋 mia艂 2 grudnia 1966 roku. Niby teatr lalek, a jednak jest to spektakl dla doros艂ych 鈥� nie pierwszy jednak i nie ostatni w Arlekinie. Henryk Ryl, re偶yser dzie艂a i 贸wczesny kierownik artystyczny teatru, Lill臋 Wened臋 postrzega艂 jako przestrog臋 przypominaj膮c膮 o potwornej historii II Wojny 艢wiatowej. Jak pisa艂, 鈥瀗ie wolno nam tych czas贸w zapomnie膰 鈥� cho膰by dlatego aby ju偶 nigdy nie powt贸rzy艂y si臋 w 偶yciu. Niech przejd膮 do legendy okrutnej, krwi pe艂nej, ale ju偶 odleg艂ej i bezpowrotnej鈥�6. Ryl do艣wiadczenia wojenne stara艂 si臋 wi臋c zakl膮膰 w legend臋 metaforycznie opowiedzian膮 tym w艂a艣nie spektaklem, opieraj膮cym si臋 na utworze Juliusza S艂owackiego. Dla Kiliana by艂a to pierwsza z dziewi臋ciu scenografii wykonanych dla Arlekina.
Historia to mroczna i okupiona cierpieniem, wi臋c nic dziwnego, 偶e plakat utrzymany jest w podobnej atmosferze. G艂贸wnym motywem kompozycji jest przedstawienie harfy, w kt贸re wpisana jest tajemnicza posta膰. Jest ni膮 zapewne kr贸l Wened贸w Derwid 鈥� uwi臋ziony i p艂acz膮cy krwawymi 艂zami. Rozpacz bohatera i dramat jego ludu odbijaj膮 si臋 w przera藕liwie smutnych oczach, kt贸re tak sugestywnie uchwyci艂 Kilian w konwencji surowej drzeworytniczej techniki. To, 偶e figura ta niejako 鈥瀠wi臋ziona鈥� jest w harfie nie odnosi si臋 tylko do Derwida, ale r贸wnie偶 do tytu艂owej bohaterki. Instrument za艣 sta艂 si臋 w utworze S艂owackiego jednoczesnym symbolem nadziei na ocalenie, jak i samego zgubienia. Autor nie epatuje jednak nadmiernie 艣rodkami artystycznego wyrazu (do czego nie brakuje powod贸w w utworze S艂owackiego). Jest stonowany i precyzyjny. Podobn膮 stylistyk臋 wykonan膮 w technice drzeworytu lub ni膮 tylko inspirowan膮 zastosowa艂 Kilian w wielu projektach ksi膮偶ek (m.in. Legenda o Liczyrzepie, Pie艣艅 Swantibora, czy arcydzielnie wydana, miniaturowa Dawna Polska w anegdocie Marii i W艂adys艂awa Tomkiewicz贸w), umiej臋tnie dostosowuj膮c j膮 jednak do charakteru danego utworu. Brutalne dope艂nienie plakatu stanowi krwawo-czerwona plama z prawej strony u do艂u, na tle kt贸rej znalaz艂y si臋 podstawowe informacje o spektaklu. Domy艣la膰 tylko si臋 mo偶emy, na ile faktycznie zamiarem Kiliana by艂o to, by zarys tej plamy przypomina艂 swoim konturem powojenne terytorium Polski鈥�
Il. 3. Maria i W艂adys艂aw Tomkiewiczowie, Dawna Polska w anegdocie,
ilustrowa艂 Adam Kilian, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 112 i nast臋pne
Joanna Kilian, c贸rka artysty, wspomina, 偶e 鈥瀓ego [A. Kiliana 鈥� J. J.] pracownia w domu przypomina艂a troch臋 gabinet dziw贸w鈥�7. I sam ten plakat te偶 troch臋 taki jest. Je艣li jednak zajrzymy do ksi膮偶ki programowej oraz folderu, to zobaczymy inne drzeworyty przedstawiaj膮ce postacie i rekwizyty ze spektaklu, w tym 艣liczn膮 Lill臋 Wened臋, kt贸rej figurka uj臋ta jest w bordiur臋 z w艂os贸w do samej ziemi8. Zaskoczy nas pomys艂owo艣膰 w przetwarzaniu motyw贸w i technik ludowych, dzi臋ki kt贸rej przestawienia te zyskuj膮 nowocze艣nie dekoracyjny charakter. Oczywi艣cie Kilian bardzo daleko odchodzi od 艣wi臋tuj膮cych w贸wczas swoje triumfy za艂o偶e艅 propagowanych przez admirator贸w Polskiej Szko艂y Plakatu. Je艣li jednak zwr贸cimy uwag臋 na swobod臋 kreski, na ornament, kt贸ry nie poddaje si臋 rygorystycznemu rytmowi i na r贸偶ne sposoby ucieczki od realizmu, to zauwa偶ymy, 偶e Kilian podobnie zabiega o swoj膮 tw贸rcz膮 autonomi臋.颅
1 Barbara Gawryluk, Rado艣膰 tworzenia. Adam Kilian, w: tej偶e, Ilustratorki i ilustratorzy. Motylki z ok艂adki i smoki bez w膮s贸w, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2019, s. 239.
2 Anita Wincencjusz-Patyna, Teatralia, w: Admira艂owie wyobra藕ni. 100 lat polskiej ilustracji dla dzieci, red. Anita Wincencjusz-Patyna Wydawnictwo Dwie Siostry, Warszawa 2020, s. 382.
3 Barbara Gawryluk, Rado艣膰 tworzenia鈥�, s. 243鈥�244.
4 Zob. biogram Janiny Kilian-Stanis艂awskiej: .
5 Wystawa ta mia艂a miejsce w latach trzydziestych XX w.,Barbara Gawryluk, Rado艣膰 tworzenia鈥�, s. 242.
6 Henryk Ryl, Krok naprz贸d, w: Lilla Weneda [ksi膮偶ka programowa spektaklu], Pa艅stwowy Teatr Lalek 鈥濧rlekin鈥� 艁贸d藕 1966, strony nienumerowane.
7 Barbara Gawryluk, Rado艣膰 tworzenia鈥�, s. 244.
8 Lilla Weneda [ksi膮偶ka programowa spektaklu oraz folder], Pa艅stwowy Teatr Lalek 鈥濧rlekin鈥� 艁贸d藕 1966, ca艂膮 ksi膮偶k臋 i folder spektaklu mo偶na zobaczy膰 tutaj: .