Konstytucyjna rola Wiceprezydenta
Pozycja wiceprezydenta by艂a od samego pocz膮tku pa艅stwa ameryka艅skiego traktowana w spos贸b niejednoznaczny. Istnia艂o przekonanie, 偶e taki urz膮d jest potrzebny, na wypadek r贸偶nych nieprzewidzianych okoliczno艣ci (odrzucenie monarchii sprawi艂o, i偶 w razie 艣mierci czy choroby g艂owy pa艅stwa nie istnia艂 nast臋pca tronu), jednocze艣nie jednak nie by艂o jasne jaki zakres kompetencji wiceprezydent powinien posiada膰. John Adams, pierwszy wiceprezydent Stan贸w Zjednoczonych, mia艂 nazwa膰 sprawowany przez siebie urz膮d 鈥瀗ajmniej znacz膮cym urz臋dem, jaki kiedykolwiek wymy艣li艂 cz艂owiek b膮d藕 zrodzi艂a jego wyobra藕nia鈥�.
Zgodnie z oryginalnym brzmieniem Konstytucji, wiceprezydent jest wybierany wraz z prezydentem na czas trwania tej samej kadencji (art. 2 sek. 1), za艣 zasady jego wyboru zosta艂y okre艣lone w dalszych przepisach konstytucji. W roku 1804 uleg艂y one jednak zmianie w drodze przyj臋cie dwunastej poprawki. W Konstytucji wskazano tak偶e, 偶e wiceprezydent mo偶e zosta膰 usuni臋ty z urz臋du (podobnie jak prezydent i inni urz臋dnicy cywilni) na podstawie procedury impeachment w drodze skazania b臋d膮cego nast臋pstwem zdrady stanu, wr臋czenia 艂ap贸wki b膮d藕 pope艂nienia innych powa偶nych przest臋pstw i wykrocze艅 (art. 2 sek. 4). Dodatkowo, Wiceprezydent pe艂ni r贸wnie偶 urz膮d 鈥濸rezydenta [Przewodnicz膮cego] Senatu鈥� ale z prawem do g艂osowania jedynie w sytuacjach r贸wnego roz艂o偶enia si臋 g艂osu w czasie g艂osowania (art. 1 sek. 3).
Na temat roli i funkcji wiceprezydenta zacz臋to dyskutowa膰 szerzej dopiero w wieku XX. Kwestie szczeg贸艂owe, dotycz膮ce obj臋cia w艂adzy przez wiceprezydenta w r贸偶nych nieoczekiwanych przypadkach zosta艂y okre艣lone w kolejnych poprawkach do Konstytucji 鈥� dwudziestej (1933), dwudziestej trzeciej (1961), dwudziestej pi膮tej (1967).
K艂opotliwy wyb贸r
Do艣wiadczenie pierwszych kilkunastu lat praktycznego stosowania przepis贸w Konstytucji pokaza艂o, i偶 przyj臋ty pocz膮tkowo model wyboru prezydenta i wiceprezydenta nie sprawdzi艂 si臋. Pierwotnie wiceprezydentem Stan贸w Zjednoczonych og艂aszany by艂 ten z dw贸ch kandydat贸w na urz膮d prezydenta, kt贸ry uzyska艂 mniejsz膮 ilo艣膰 g艂os贸w. Innymi s艂owy, wiceprezydent nie musia艂 by膰 wcale 鈥瀔ompanem鈥� prezydenta, kt贸ry go wspiera艂 politycznie, lecz m贸g艂 prezentowa膰 w艂asn膮, odmienn膮 polityk臋. Tak zreszt膮 dzia艂o si臋 w okresie drugiej prezydentury, gdy relacje mi臋dzy Johnem Adamsem, a jego wiceprezydentem Thomasem Jeffersonem by艂y wi臋cej ni偶 ch艂odne. Jefferson otwarcie sprzeciwia艂 si臋 polityce Adamsa, krytykowa艂 j膮, jednocze艣nie zbijaj膮c w艂asny kapita艂 polityczny, kt贸ry doprowadzi艂 go w trakcie wybor贸w w roku 1800 do zdobycia urz臋dy prezydenta Stan贸w Zjednoczonych i pokonania aktualnego prezydenta ubiegaj膮cego si臋 o reelekcj臋, czyli w艂a艣nie Adamsa.
Szerokie grono polityk贸w ameryka艅skich dosz艂o zatem do wniosku, 偶e zasady wyboru prezydenta i wiceprezydenta wyra偶one w art. 2 sek. 1 Konstytucji musz膮 by膰 zmienione. W grudniu 1803 w Kongresie przed艂o偶ono projekt poprawki, kt贸ra mia艂a zreformowa膰 system wybor贸w. Konstytucyjn膮 wi臋kszo艣膰 3/4 stan贸w g艂osuj膮cych za przyj臋ciem poprawki uzyskano 15 czerwca 1804 roku (trzynasty z siedemnastu stan贸w zag艂osowa艂). Dwa stany (Delaware i Connecticut) by艂y przeciw, za艣 dwa stany popar艂y poprawk臋 ju偶 po osi膮gni臋ciu wymaganej wi臋kszo艣ci 鈥� Tennessee w lipcu 1804 roku oraz Massachusetts dopiero w 1961 roku!
Zgodnie z tre艣ci膮 poprawki, elektorzy musz膮 odda膰 dwa niezale偶ne g艂osy 鈥� jeden w g艂osowaniu na prezydenta, drugi za艣 w g艂osowaniu na wiceprezydenta. Odbywaj膮 si臋 zatem dwa oddzielne g艂osowania.
Poprawka zosta艂a przyj臋ta jeszcze przed zaplanowanymi na koniec 1804 wyborami. Dzi臋ki temu pi膮te wybory prezydenckie w historii Stan贸w Zjednoczonych mog艂y odby膰 si臋 ju偶 wed艂ug nowych zasad. W trakcie tych wybor贸w Thomas Jefferson zosta艂 wybrany na druga kadencj臋 prezydenck膮, za艣 jego wiceprezydentem wybrany zosta艂 George Clinton.
Nieoczywista funkcja Wiceprezydenta
Rola wiceprezydenta Stan贸w Zjednoczonych w znacznym stopniu ukszta艂towana jest w oparciu o zwyczaj konstytucyjny. Niebagateln膮 rol臋 odgrywa tak偶e wzajemna relacja pomi臋dzy prezydentem a wiceprezydentem oraz ustalenie zakresu kompetencji wiceprezydenta przez jego b膮d藕 jej zwierzchnika.
Interesuj膮cym rozwi膮zaniem konstytucyjnym, wprost wskazanym w tre艣ci Konstytucji, jest powierzenie wiceprezydentowi funkcji Przewodnicz膮cego Senatu. Zgodnie z art. 1 sek. 3 Konstytucji, wiceprezydent 鈥瀙owinien by膰 Przewodnicz膮cym Senatu, jednak bez prawa g艂osu, chyba 偶e g艂osy by艂yby r贸wno podzielone鈥�. Ponadto, w tej samej sekcji wskazano, 偶e 鈥濻enat powinien wybra膰 swoich pozosta艂ych urz臋dnik贸w, w tym Przewodnicz膮cego pro tempore, w zast臋pstwie Wiceprezydenta b膮d藕 gdy b臋dzie on sprawowa艂 urz膮d Prezydenta Stan贸w Zjednoczonych鈥�.
Wsp贸艂cze艣nie urz膮d Przewodnicz膮cego Senatu wykonywany przez wiceprezydenta ma charakter nadzwyczajny i w pewien spos贸b honorowy. Nie by艂o tak jednak, na pocz膮tku XIX stulecia, gdy rola wiceprezydenta nie by艂a jeszcze dobrze ukszta艂towana przez zwyczaj konstytucyjny. Pierwsi wiceprezydenci cz臋sto przewodniczyli pracom Senatu. Dzi艣 sytuacje takie zdarzaj膮 si臋 wyj膮tkowo i maj膮 one raczej charakter honorowy. Wiceprezydenci wsp贸艂przewodnicz膮 posiedzeniu po艂膮czonych izb Kongresu w trakcie dorocznych przem贸wie艅 o stanie pa艅stwa (State of the Union) czy przewodnicz膮 posiedzeniom Senatu w trakcie zaprzysi臋偶enia nowych senator贸w.
Wyj膮tkow膮 rol臋 do odegrania posiada wiceprezydent jako Przewodnicz膮cy Senatu, w trakcie procedury zatwierdzania wyniku wybor贸w prezydenckich. Zgodnie z obowi膮zuj膮cymi przepisami (wspomniana wcze艣niej dwunasta poprawka do Konstytucji), elektorzy po oddaniu g艂os贸w w swoich stanach maj膮 obowi膮zek przes艂a膰 zapiecz臋towane wyniki g艂osowania na r臋ce Przewodnicz膮cego Senatu. Po otrzymaniu wszystkich wynik贸w g艂osowania, Przewodnicz膮cy Senatu dokonuje oficjalnego przeliczenia g艂os贸w elektorskich w obecno艣ci obu po艂膮czonych izb i zatwierdza wyniki wybor贸w.
W dotychczasowej historii Stan贸w Zjednoczonych czterokrotnie zdarzy艂o si臋, i偶 wiceprezydenci jako Przewodnicz膮cy Senatu og艂aszali swoje w艂asny zwyci臋stwo w wyborach prezydenckich. Sytuacja taka mia艂a miejsce w roku 1797 (wygrana Johna Adamsa), w 1801 (wygrana Thomasa Jeffersona), w 1837 (wygrana Martina Van Burena) oraz w 1989 (wygrana Georga H.W. Busha). Je艣li w tegorocznych wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych wygra Kamala Harris, b臋dzie ona pi膮tym wiceprezydentem, kt贸ry og艂osi艂 sw贸j w艂asny wyb贸r na prezydenta Stan贸w Zjednoczonych.
Dwudziesta pi膮ta poprawka do Konstytucji
Jak by艂a to ju偶 wspomniane, w wieku XX dosz艂o do dookre艣lenia pozycji konstytucyjnej wiceprezydenta. W drodze kilku poprawek wzmocniono w tym czasie jego (b膮d藕 jej) pozycj臋. Najciekawsze i maj膮ce potencjalnie najpowa偶niejsze konsekwencje posiadaj膮 zmiany wyra偶one w tre艣ci dwudziestej pi膮tej poprawki do Konstytucji. Wesz艂a ona w 偶ycie 23 lutego 1967 roku, nieco ponad trzy lata po zab贸jstwie Prezydenta Johna F. Kennedy鈥檈go. Zaproponowana poprawka by艂a bezpo艣rednim nast臋pstwem wydarze艅 z centrum Dallas. Mia艂a przede wszystkim usprawni膰 mechanizmy dzia艂ania rz膮du w sytuacjach nadzwyczajnych, uniemo偶liwiaj膮cych prezydentowi sprawowanie urz臋du. Chocia偶 to wydarzenia z Dallas doprowadzi艂y do przyj臋cia poprawki, tak偶e wcze艣niej dochodzi艂o do r贸偶nych sytuacji z udzia艂em prezydent贸w Stan贸w Zjednoczonych, kt贸re rodzi艂y w膮tpliwo艣ci dotycz膮ce sukcesji w艂adzy i dzia艂ania w sytuacjach nadzwyczajnych. W samym tylko XX wieku, przed zamachem na Kennedy鈥檈go dochodzi艂o do kilku takich sytuacji 鈥� w roku 1919 Woodrow Wilson przeszed艂 powa偶ny udar, kt贸ry uniemo偶liwi艂 mu sprawne wykonywanie jego urz臋du, prezydent Dwight D. Eisenhower kilkukrotnie powa偶nie chorowa艂 w trakcie swojej prezydentury, w tym w roku 1955 przeszed艂 zawa艂 serca; Richard Nixon, kt贸ry by艂 w贸wczas wiceprezydentem zast臋powa艂 go w tym czasie, chocia偶 formalnie nie mia艂 do tego uprawnie艅.
Bior膮c pod uwag臋 powy偶sze, w latach 60. XX wieku postanowione te zagadnienia uregulowa膰. Poprawka obejmuje kilka sytuacji, w kt贸rych przewidziany jest aktywny udzia艂 wiceprezydenta.
Po pierwsze, sekcja 1 poprawki wskazuje, i偶 w razie usuni臋cia prezydenta z urz臋du b膮d藕 w przypadku jego 艣mierci, wiceprezydent natychmiast zaczyna pe艂ni膰 funkcj臋 Prezydenta Stan贸w Zjednoczonych. Od czasu przyj臋cia poprawki, postanowienia tej sekcji zosta艂y wykorzystane raz, tj. w roku 1974 wraz z rezygnacj膮 z urz臋du Richarda Nixona.
Sekcja 2 nakazuje prezydentowi powo艂a膰 wiceprezydenta w razie zawakowania urz臋du. O powo艂aniu nowego wiceprezydenta decyduje Kongres w trakcie g艂osowania. Obie izby musz膮 zaakceptowa膰 nominacj臋 zwyk艂膮 wi臋kszo艣ci膮 g艂os贸w. Przed przyj臋ciem dwudziestej pi膮tej poprawki, opr贸偶nienie w czasie kadencji urz臋du wiceprezydenta nie nak艂ada艂o obowi膮zku powo艂ania jego nast臋pcy. Dotychczas dwukrotnie ta procedura zosta艂a wykorzystana 鈥� w roku 1973 Richard Nixon wskaza艂 jako swojego wiceprezydenta Geralda Forda, a nast臋pnie po ust膮pieniu Nixona i obj臋ciu urz臋du prezydenta przez Forda, wiceprezydentem zosta艂 Nelson A. Rockefeller.
Sekcja 3 przewiduje obj臋cie przez wiceprezydenta funkcji 鈥瀙e艂ni膮cego obowi膮zki Prezydenta鈥�. Ilekro膰 Prezydent Stan贸w Zjednoczonych powiadomi na pi艣mie Przewodnicz膮cego pro tempore Senatu oraz Speakera Izby Reprezentant贸w o tymczasowej niemo偶no艣ci sprawowania urz臋du, jego funkcje do chwili przes艂ania tym samym osobom o艣wiadczenia odwo艂uj膮cego pierwsze, b臋dzie pe艂ni wiceprezydent. Dotychczas sekcj臋 3 wykorzystano trzykrotnie. W roku 1985 George H.W. Bush pe艂ni艂 obowi膮zki prezydenta, podczas gdy Ronald Reagan przechodzi艂 operacj臋 usuni臋cia nowotworu. W roku 2002 i 2007, gdy George W. Bush podda艂 si臋 dwukrotnie badaniu kolonoskopii, kt贸re wymaga艂y podania mu anestetyk贸w, pe艂ni膮cym obowi膮zki pozostawa艂 przez kilka godzin Dick Cheney.
Sekcja 4, dotychczas nie wykorzystana, przewiduje mo偶liwo艣膰 odsuni臋cia prezydenta od sprawowania urz臋du, gdy wiceprezydent wraz z wi臋kszo艣ci膮 cz艂onk贸w gabinetu przeka偶e Przewodnicz膮cemu pro tempore Senatu oraz Spekerowi Izby Reprezentant贸w pisemne o艣wiadczenie, i偶 uwa偶aj膮 oni prezydenta za niezdolnego do wykonywania jego b膮d藕 jej funkcji. Wraz z przekazaniem takiego pisma, Wiceprezydent Stan贸w Zjednoczonych natychmiast zaczyna pe艂ni膰 obowi膮zki Prezydenta. Ten ostatni mo偶e wys艂a膰 w艂asne o艣wiadczenie do Przewodnicz膮cego pro tempore Senatu oraz Spekera Izby Reprezentant贸w, w nast臋pstwie czego odzyskuje utracone wcze艣niej funkcje. Je艣li jednak wiceprezydent wraz z cz艂onkami gabinetu ponownie, w ci膮gu czterech dni, prze艣le o艣wiadczenie o niezdolno艣ci sprawowania urz臋du, spraw臋 musi rozstrzygn膮膰 Kongres poprzez g艂osowanie, dla kt贸rego wymagana jest wi臋kszo艣膰 2/3 g艂os贸w w obu izbach. Do czasu rozstrzygni臋cia sprawy przez Kongres wiceprezydent pe艂ni obowi膮zki Prezydenta.
Z tego najbardziej skrajnego rozwi膮zania dotychczas nie skorzystano, chocia偶 wed艂ug r贸偶nych przekaz贸w medialnych wynika, 偶e dwukrotnie rozwa偶ano wykorzystanie opisanego mechanizmu. Po raz pierwszy w styczniu 2021 roku cz臋艣膰 gabinetu Donalda Trumpa stara艂a si臋 wszcz膮膰 procedur臋 usuni臋cia prezydenta z urz臋du w nast臋pstwie wydarze艅 okre艣lanych jako szturm na Kapitol. Niekt贸rzy dziennikarze zbli偶eni do aktualnej administracji Bia艂ego Domu podawali, 偶e podobne rozmowy toczy艂y si臋 w czerwcu i lipcu bie偶膮cego roku, tu偶 przed wycofaniem si臋 Prezydenta Joe Bidena z ponownego startu w wyborach prezydenckich.
Tekst: dr hab. 艁ukasz Jan Korporowicz, prof. U艁
Centre for Anglo-American Legal Tradition / Katedra Prawa Rzymskiego
ORCID: 0000-0002-5725-5018
Artyku艂 jest cz臋艣ci膮 serii ConLaw24, w kt贸rej Centre for Anglo-American Legal Tradition przybli偶a zawi艂o艣ci ameryka艅skiego systemu prawno-politycznego. W ka偶dy wtorek do dnia wybor贸w b臋dziemy publikowali kolejne teksty.