Uniwersytet, kt贸ry zmienia bieg 偶ycia
Prof. Zygmunt Derewenda wyg艂osi艂 sw贸j wyk艂ad w sali, w kt贸rej ponad p贸艂 wieku wcze艣niej odbiera艂 dyplom Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Ten symboliczny powr贸t sta艂 si臋 dla niego okazj膮 do osobistej refleksji: o tym, jak ogromn膮 rol臋 Uniwersytet 艁贸dzki odegra艂a w jego 偶yciu i karierze naukowej. Jak sam podkre艣la艂, uczelnia da艂a mu znacznie wi臋cej, ni偶 on sam m贸g艂 jej kiedykolwiek odda膰.
Cho膰 zainteresowanie biologi膮 i chemi膮 pojawi艂o si臋 u niego jeszcze w m艂odo艣ci, tak偶e podczas nauki za granic膮, to w艂a艣nie w 艁odzi pasja ta znalaz艂a odpowiednie warunki do rozwoju. To tutaj spotka艂 ludzi, kt贸rzy potrafili dostrzec talent, pobudzi膰 ambicj臋 i skierowa膰 j膮 na w艂a艣ciwe tory. W艂a艣nie na Uniwersytecie 艁贸dzkim m艂ody student odkry艂, 偶e naukowa droga nie musi by膰 prostym powielaniem schemat贸w, lecz mo偶e prowadzi膰 ku nowym, nieoczywistym rozwi膮zaniom.
Od Zak艂adu Biofizyki do hemoglobiny
Jednym z najwa偶niejszych moment贸w okaza艂 si臋 wyb贸r specjalno艣ci i wej艣cie do Zak艂adu Biofizyki prof. Wandy Lejko 鈥� pionierki biofizyki w Polsce. To w艂a艣nie tam panowa艂a atmosfera, kt贸r膮 prof. Derewenda wspomina艂 jako wyj膮tkowo inspiruj膮c膮: 偶yczliw膮, bezpo艣redni膮 i intelektualnie pobudzaj膮c膮. W tym 艣rodowisku, razem ze swoim przyjacielem Andrzejem Markiem Brzozowskim, zg艂臋biali jedn膮 z najwa偶niejszych cz膮stek w ludzkim ciele: hemoglobin臋.
Hemoglobina nale偶a艂a ju偶 wtedy do najwa偶niejszych obiekt贸w bada艅 biologii strukturalnej. To wok贸艂 niej kszta艂towa艂y si臋 prze艂omowe pytania o budow臋 bia艂ek, ich funkcj臋 i mechanizmy dzia艂ania. Dla m艂odych badaczy z 艁odzi wej艣cie w ten obszar oznacza艂o wkroczenie w samo centrum 艣wiatowej nauki.
Przypadek, kt贸ry otwiera drog臋 do odkrycia
Historia nauki nie sk艂ada si臋 wy艂膮cznie z wielkich laboratori贸w i idealnych warunk贸w badawczych. Czasem zaczyna si臋 od intuicji, uporu i gotowo艣ci do dzia艂ania mimo brak贸w sprz臋towych. Prof. Derewenda, wraz z zespo艂em podj膮艂 pr贸by krystalizacji hemoglobiny. Praca prowadzona by艂a w warunkach bardzo dalekich od komfortu zachodnich laboratori贸w. Brakowa艂o aparatury, odczynnik贸w, dost臋pu do specjalistycznej infrastruktury. A jednak w艂a艣nie wtedy uda艂o si臋 uzyska膰 kryszta艂y deoksyhemoglobiny i dokona膰 obserwacji, kt贸re mia艂y prze艂omowe znaczenie poznawcze. Nie wszystko zosta艂o wtedy w pe艂ni wykorzystane publikacyjnie, ale ten etap by艂 fundamentem p贸藕niejszych sukces贸w. Jak podkre艣la w swoim wyk艂adzie prof. Derewenda. To w艂a艣nie tutaj wida膰, jak wa偶n膮 rol臋 odegra艂 Uniwersytet 艁贸dzki. Nie tylko jako instytucja kszta艂c膮ca, ale jako realne 艣rodowisko badawcze, w kt贸rym rodzi艂y si臋 pomys艂y zdolne wej艣膰 do mi臋dzynarodowego obiegu naukowego. Bez U艁 nie by艂oby ani pierwszych eksperyment贸w, ani kontakt贸w, ani dalszej drogi prowadz膮cej do o艣rodk贸w takich jak York czy Cambridge.
艁贸dzki pocz膮tek 艣wiatowej historii
Prof. Derewenda bardzo wyra藕nie pokaza艂, 偶e jego droga do 艣wiatowej nauki nie zacz臋艂a si臋 za granic膮, lecz w 艁odzi 鈥� od spotkania z docentem Mieczys艂awem Grabowskim, kt贸ry wypowiedzia艂 kluczowe zdanie:
鈥瀙rosz臋 usi膮艣膰, porozmawiajmy, spr贸bujmy鈥�
Tak rozpocz臋艂a si臋 praca przysz艂ego profesora, wtedy jeszcze studenta w Zak艂adzie Krystalografii 鈥� od eksperyment贸w prowadzonych cz臋sto na granicy mo偶liwo艣ci technicznych. To w艂a艣nie Uniwersytet 艁贸dzki stworzy艂 warunki, w kt贸rych mo偶na by艂o po艂膮czy膰 biologi臋, chemi臋, biofizyk臋 i krystalografi臋.
Z tej 艂贸dzkiej historii wyros艂y p贸藕niej odkrycia o znaczeniu mi臋dzynarodowym. Badania nad hemoglobin膮, prowadzone przez polskich naukowc贸w wywodz膮cych si臋 z tego 艣rodowiska, doprowadzi艂y do publikacji w 鈥濶ature鈥� i do wynik贸w, kt贸re wpisywa艂y si臋 w najwa偶niejsz膮 debat臋 dotycz膮c膮 mechanizmu dzia艂ania hemoglobiny. By艂a to historia nauki tworzonej z pasji, odwagi i konsekwencji 鈥� ale tak偶e historia instytucji, kt贸ra potrafi艂a rozpozna膰 potencja艂 swoich student贸w i badaczy.
Polska nauka w centrum 艣wiatowego sporu
Polscy badacze nie byli jedynie obserwatorami globalnych proces贸w naukowych. W pewnym momencie znale藕li si臋 w samym 艣rodku jednego z najwa偶niejszych spor贸w biologii molekularnej XX wieku 鈥� o to, jak hemoglobina wi膮偶e tlen i jak zmienia swoj膮 struktur臋.
Ich praca mia艂a znaczenie, poniewa偶 dostarcza艂a argument贸w w dyskusji prowadzonej przez najwybitniejszych badaczy epoki, w tym noblist贸w. Co wi臋cej, w trakcie samego procesu badawczego, nasi bohaterowie wykazali si臋 niezwyk艂膮 determinacj膮. Pracowali przy u偶yciu prowizorycznych metod, wielotygodniowymi z nocnymi sesjami przy aparaturze, r臋cznym rysowaniem map g臋sto艣ci elektronowej, przewo偶eniem sprz臋tu i danych przez granice oraz ci膮g艂ym improwizowaniem tam, gdzie nowoczesna infrastruktura by艂a poza zasi臋giem.
Odkrycia o znaczeniu dla ca艂ego naukowego 艣wiata rozpocz臋艂y si臋 na Uniwersytecie 艁贸dzkim
Wyk艂ad prof. Zygmunta Derewendy to nie tylko opowie艣膰 o hemoglobinie. To tak偶e historia o tym, jak uczelnia mo偶e sta膰 si臋 pocz膮tkiem drogi do nauki 艣wiatowego formatu. O tym, jak ogromne znaczenie maj膮 mistrzowie, atmosfera pracy, odwaga my艣lenia i gotowo艣膰 do przekraczania granic mi臋dzy dyscyplinami.
W tej historii Uniwersytet 艁贸dzki jest jednym z g艂贸wnych bohater贸w. To tutaj zacz臋艂a si臋 droga, kt贸ra zaprowadzi艂a profesora do najwa偶niejszych o艣rodk贸w biologii strukturalnej. To tutaj kszta艂towa艂a si臋 polska historia bada艅 nad hemoglobin膮. I to tutaj powsta艂y fundamenty pod osi膮gni臋cia, kt贸re do dzi艣 pozostaj膮 艣wiadectwem si艂y nauki tworzonej z pasj膮 i konsekwencj膮.
Prze艂omowe artyku艂y w Nature
Poznaj prze艂omowe publikacje, kt贸re w latach 80-tych, za spraw膮 badaczy wywodz膮cych si臋 z Uniwersytetu 艁贸dzkiego, postawi艂y milowe kroki w badaniach nad hemoglobin膮, a co za tym idzie w p贸藕niejszym opracowaniu wielu lek贸w, kt贸re dzi艣 ratuj膮 偶ycie milion贸w ludzi.
Redakcja: Micha艂 Gruda (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni)