Nie tylko polska sprawa
Konstytucja 3 maja kojarzy si臋 przede wszystkim z histori膮 Polski. Jednak, jak podkre艣la dr Andrzej Kompa, by艂a ona cz臋艣ci膮 znacznie szerszych przemian, kt贸re pod koniec XVIII wieku ogarnia艂y Europ臋.
By艂 to czas o艣wiecenia, reform politycznych i nowych idei dotycz膮cych pa艅stwa, spo艂ecze艅stwa oraz praw obywateli. W艂a艣nie wtedy zacz臋to tworzy膰 nowoczesne akty prawne, kt贸re mia艂y porz膮dkowa膰 偶ycie pa艅stw w spos贸b ca艂o艣ciowy. Konstytucja 3 maja jako pierwsza w Europie wpisuje si臋 w ten dorobek czas贸w o艣wieceniowych
鈥� m贸wi historyk.
Ekspert zaznacza, 偶e oczywi艣cie wcze艣niej istnia艂y dokumenty zawieraj膮ce przepisy o charakterze konstytucyjnym. Wymienia cho膰by statuty San Marino z 1600 r. czy polskie artyku艂y henrykowskie z 1573 r. Jednak Konstytucja 3 maja mia艂a inny charakter. To by艂a pr贸ba generalnego uporz膮dkowania nie tylko kwesti politycznych, ale tak偶e spo艂ecznych.
Pierwsza w Europie, druga na 艣wiecie?
Cz臋sto s艂yszymy, 偶e Konstytucja 3 maja by艂a pierwsz膮 w Europie i drug膮 na 艣wiecie, po konstytucji Stan贸w Zjednoczonych. Czy to stwierdzenie jest ca艂kowicie precyzyjne?
Dr Kompa odpowiada, 偶e nie zawsze musi chodzi膰 o 艣cis艂y ranking.
Sformu艂owanie to, powtarzane jak mantra rokrocznie w polsk膮 maj贸wk臋 bardzo nam zreszt膮 powszednieje. Poniek膮d ma nam pom贸c zrozumie膰 wa偶no艣膰 konstytucji i zrozumie膰, dlaczego po tylu dekadach, po ca艂ych dw贸ch stuleciach i jeszcze kawa艂ku trzeciego, mamy obchodzi膰 rocznic臋 przyj臋cia tego aktu prawnego jako czego艣 wyj膮tkowego
鈥� wyja艣nia.
Innymi s艂owy nie chodzi wy艂膮cznie o to, czy by艂a pierwsza, druga czy pi膮ta. Wa偶niejsze jest to, 偶e by艂a odwa偶nym projektem reformy pa艅stwa w chwili, gdy Rzeczpospolita znajdowa艂a si臋 pod ogromn膮 presj膮 mocarstw o艣ciennych.
Koniec liberum veto i pr贸ba naprawy pa艅stwa
Konstytucja 3 maja mia艂a rozwi膮za膰 konkretne problemy ustrojowe. Jednym z najwa偶niejszych by艂a likwidacja liberum veto, kt贸re przez lata parali偶owa艂o 偶ycie polityczne Rzeczypospolitej.
Likwidacja liberum veto, kt贸ra przenosi艂a punkt ci臋偶ko艣ci decyzji politycznych w stron臋 decyzji wi臋kszo艣ciowych, by艂a nowoczesnym post膮pieniem. To by艂a zmiana fundamentalna. Pa艅stwo, w kt贸rym pojedynczy pose艂 m贸g艂 zablokowa膰 obrady sejmu, nie by艂o w stanie skutecznie dzia艂a膰. Konstytucja mia艂a wi臋c wyrwa膰 Rzeczpospolit膮 z politycznego bezw艂adu
鈥� podkre艣la dr Kompa.
Drug膮 wa偶n膮 zmian膮 by艂a rezygnacja z monarchii elekcyjnej na rzecz monarchii dziedzicznej. Nie chodzi艂o jednak o absolutn膮 w艂adz臋 kr贸la. Wr臋cz przeciwnie, wed艂ug historyka by艂 to model monarchii parlamentarnej, nie bez w艂adzy kr贸la i ministr贸w, ale z donios艂膮 rol膮 parlamentu, w艂adz膮 jako tak膮 z woli narodu i z tr贸jpodzia艂em w艂adz.
鈥� t艂umaczy historyk.
W艂adza wykonawcza mia艂a by膰 sprawniejsza, s膮downictwo niezale偶ne od w艂adzy ustawodawczej i wykonawczej, pa艅stwo bardziej stabilne, a sukcesja tronu mniej podatna na obce wp艂ywy i chaos czas贸w bezkr贸lewia.
Krok w stron臋 zmian
Konstytucja 3 maja nie by艂a dokumentem idealnym wed艂ug dzisiejszych standard贸w. Dr Kompa zwraca uwag臋, 偶e nie wszystkie jej rozwi膮zania mo偶na uzna膰 za nowoczesne czy r贸wno艣ciowe w dzisiejszym rozumieniu. Jednocze艣nie podkre艣la, 偶e w realiach XVIII wieku by艂a wa偶nym krokiem naprz贸d.
Poprawia艂a sytuacj臋 mieszcza艅stwa, wzmacnia艂a ochron臋 ch艂op贸w, pozosta艂a we wdzi臋cznej pami臋ci polskich 呕yd贸w, czyni艂a ka偶dego imigranta z definicji wolnym i wpisywa艂a si臋 w proces ograniczania dawnych stanowych nier贸wno艣ci. By艂a aktem ustrojowym, kt贸ry raczej wolno艣ci zabezpiecza艂, ni偶 im szkodzi艂. Gdyby zd膮偶y艂a funkcjonowa膰 d艂u偶ej, uzupe艂ni艂yby j膮 przewidziane w art. VIII kodeksy: cywilny i karny.
鈥� m贸wi ekspert.
Co Konstytucja 3 maja m贸wi nam dzisiaj?
Cho膰 dokument powsta艂 ponad 200 lat temu, jego przes艂anie pozostaje aktualne. Wed艂ug dr. Kompy najwa偶niejsza lekcja dotyczy praworz膮dno艣ci.
Pomy艣lno艣膰 obywateli danego pa艅stwa i wszystkich ludzi pozostaj膮cych pod jurysdykcj膮 danego pa艅stwa zale偶y wy艂膮cznie od tego, czy konstytucja jest aktem prawnym przestrzeganym
鈥� m贸wi historyk i dodaje, 偶e konstytucja nie dzia艂a sama z siebie. Musi by膰 przestrzegana i wykonywana przez polityk贸w, instytucje i obywateli. Je艣li jej zasady s膮 naci膮gane, obchodzone lub wykorzystywane w walce politycznej, pa艅stwo s艂abnie.
艢wi臋to obywatelsko艣ci i pa艅stwowo艣ci
Czy 3 maja powinien by膰 艣wi臋tem obywatelsko艣ci? Zdaniem dr. Kompy 鈥� zdecydowanie tak.
Jest to 艣wi臋to i pa艅stwowo艣ci, i obywatelsko艣ci jednocze艣nie
鈥� podkre艣la.
Historyk przypomina, 偶e Polacy musieli walczy膰 nawet o samo prawo do obchodzenia tej rocznicy. W czasach zabor贸w, okupacji i PRL 艣wi臋towanie 3 maja bywa艂o aktem odwagi.
Ciekawostka: Polska bez pretendenta do tronu
Na koniec dr Kompa przywo艂uje mniej znany skutek Konstytucji 3 maja. Dokument przewidywa艂 dziedziczno艣膰 tronu i przej艣ciowy, ponowny zwi膮zek Polski z sask膮 dynasti膮 Wettin贸w. Po 艣mierci Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego panowa膰 mia艂 elektor saski, Fryderyk August, wnuk Augusta III. Wbrew obiegowej opinii, tw贸rcy konstytucji 3 maja nie zak艂adali unii personalnej z Saksoni膮 na wiele pokole艅. Elektor saski nie mia艂 syna, nigdy si臋 go p贸藕niej nie doczeka艂, a w jego ojczy藕nie prawo salickie pozwala艂o na sukcesj臋 tronu jedynie w linii m臋skiej. tymczasem infantk膮 polsk膮 mia艂a zosta膰 Maria Augusta Nepomucena, c贸rka Fryderyka Augusta 鈥� i to od niej (i wybranego jej przez polski parlament m臋偶a) mia艂a zacz膮膰 si臋 nowa polska linia kr贸l贸w. Problem w tym, 偶e niedosz艂a infantka, cho膰 do偶y艂a staro艣ci, nigdy nie wysz艂a za m膮偶 i nie mia艂a potomstwa.
Konstytucja przewidywa艂a, 偶e w takiej sytuacji kolejnego w艂adc臋, protoplast臋 kolejnej dynastii wybierze suwerennie polski Sejm. Nieoczekiwany rezultat? Polska jest jednym z bardzo niewielu kraj贸w na 艣wiecie, kt贸ry nie ma 偶adnego legalnego pretendenta do tronu
鈥� m贸wi historyk.
Dziedzictwo, kt贸re zobowi膮zuje
Konstytucja 3 maja by艂a aktem odwagi politycznej. Nie uratowa艂a pa艅stwa przed zaborami, ale pokaza艂a, 偶e Rzeczpospolita nie by艂a skazana na upadek z powodu braku pomys艂贸w sanacji. Przeciwnie, potrafi艂a stworzy膰 jeden z najwa偶niejszych dokument贸w ustrojowych swojej epoki. Gdyby Polska nie zosta艂a zniszczona przez pot臋偶nych s膮siad贸w by艂aby zapewne kluczem do koniecznych modernizuj膮cych reform w kolejnym stuleciu. Tym bardziej, 偶e przewidywano rewizj臋 ustawy zasadniczej co 膰wier膰 wieku na specjalnym sejmie. Dobrym przyk艂adem analogicznym jest Szwecja, kt贸ra 鈥� mimo zagro偶enia 鈥� by艂a w stanie przetrwa膰 i reformowa膰 si臋 wewn臋trznie.
Dlatego 3 maja nie jest tylko dat膮 z podr臋cznika. To przypomnienie, 偶e pa艅stwo wymaga odpowiedzialno艣ci, prawo najwy偶sze musi by膰 przestrzegane, a obywatelsko艣膰 nie ko艅czy si臋 na 艣wi臋towaniu, tylko zaczyna si臋 od troski o wsp贸lnot臋. 艢wi臋tujmy wi臋c tym bardziej, 偶e wbrew obiegowej opinii nie s膮 to obchody narodowej kl臋ski, a sukcesu.
Materia艂: dr Andrzej Kompa
Redakcja: Kacper Szczepaniak, Centrum Komunikacji Marki