R贸偶 w odcieniu 219C (wed艂ug palety kolor贸w Pantone) zdominowa艂 zdecydowanie lato 2023 roku. Wszystko to za spraw膮 premiery nowego filmu Grety Gerwing, 鈥濨arbie鈥�, kt贸remu ju偶 w pierwszy weekend po premierze uda艂o si臋 zapewni膰 zwrot koszt贸w produkcji i marketingu. A te by艂y wyj膮tkowo imponuj膮ce 鈥� 145 milion贸w dolar贸w przeznaczono na realizacj臋 filmu, natomiast nieoficjalne 藕r贸d艂a podaj膮, 偶e zbli偶ona kwota obejmowa艂a dzia艂ania promocyjne. Nie dziwi wi臋c, 偶e o 29-centymetrowej lalce jest ostatnio g艂o艣no.
Barbie od kilku dekad jest niemal wsz臋dzie. Na pewno jest w kulturze masowej. Pod tym wzgl臋dem lalka okazuje si臋 demokratyczna. Ale nie jest to obecno艣膰 jednolita 鈥� zr贸偶nicowane s膮 nie tylko reprezentacje, tak偶e sposoby patrzenia. W narracjach krytycznych medi贸w, w komentarzach publicyst贸w i w analizach badaczy, historia Barbie to historia substytutu kobieco艣ci, historia skoncentrowana na adoracji, nieod艂膮czny element patriarchalnego dyskursu, niepohamowanego konsumpcjonizmu i zasysaj膮cej popkultury.
Debiut w jednocz臋艣ciowym stroju pla偶owym
Barbie jako produkt firmy Mattel debiutuje w USA 1959 roku. Bezpo艣redni膮, cho膰 nieoficjaln膮 inspiracj膮 dla powstania Barbie mia艂a by膰 pochodz膮ca z Niemiec lalka Lilli. Lilli by艂a odwzorowaniem ekskluzywnej prostytutki z niemieckich grafik dla doros艂ych autorstwa Reinharda Beuthiena. Jej przygody publikowane by艂y w hamburskim pi艣mie 鈥濨ild Zeitung鈥�. Bohaterka grafik uchodzi艂a za zdecydowan膮, pe艂n膮 klasy, modn膮, budz膮c膮 podziw posta膰, kt贸rej wygl膮d niekt贸rzy 艂膮czyli z wizerunkiem Marleny Dietrich. Lilli nie mia艂a 偶adnych opor贸w, by m贸wi膰 o seksie, modzie, polityce. Po wykupieniu praw do niemieckiej lalki, pierwszym zadaniem stoj膮cym przed w艂a艣cicielami Mattel by艂o wi臋c stworzenie takiego odpowiednika Lilli, kt贸ry zainteresowa艂by ca艂kowicie inn膮 grup臋 konsument贸w.
Po raz pierwszy oficjalnie Barbie, czy te偶 Barbara Millicent Roberts, pojawi艂a si臋 na targach American International Toy Fair 9 marca 1959 roku. Ubrana by艂a w jednocz臋艣ciowy str贸j pla偶owy w bia艂o-czarne paski. Jej wymiary wynosi艂y w贸wczas: 36鈥�20鈥�32. Przy odpowiednim przeniesieniu tych proporcji na warunki rzeczywiste by艂aby wi臋c, i jest do dzi艣, postaci膮 niemo偶liw膮. Protesty organizacji walcz膮cych z anoreksj膮 spowodowa艂y, 偶e ju偶 w kolejnej dekadzie Barbie przyby艂o kilka milimetr贸w w talii. Producenci t艂umaczyli si臋 z takiego wygl膮du Barbie jej charakterem 鈥� mia艂a ona by膰 鈥瀕alk膮 modow膮鈥�, tr贸jwymiarow膮 odpowiedzi膮 na papierowe postaci kobiece, kt贸re ubiera膰 mo偶na by艂o w papierowe ubrania. Wymiary dostosowane mia艂y by膰 do mo偶liwo艣ci ekspozycji ubra艅 w odpowiedni, zminiaturyzowany spos贸b. Oczywi艣cie kontrowersje nie zosta艂y przez to zapewnienie uciszone, a sama firma wypuszczaj膮c na rynek jedn膮 z wersji lalki jeszcze tylko je podsyci艂a. Mowa tu o Barbie z 1965 roku, kt贸ra w zestawie mia艂a wag臋 艂azienkow膮 wskazuj膮c膮 wynik 50 kg oraz ksi膮偶eczk臋 z przepisem na odchudzanie na ok艂adce, kt贸ry g艂osi艂 鈥瀌on鈥檛 eat鈥�.
Kim jest Barbara Millicent Roberts?
W oficjalnej narracji Barbie nie pochodzi z konkretnego miejsca. Wiadomo jedynie, 偶e na pocz膮tku kariery by艂a nastolatk膮 mieszkaj膮c膮 w Willows w stanie Wisconsin, natomiast pod koniec lat 90. sta艂a si臋 nastolatk膮 z Nowego Jorku. Nie wiadomo nic o jej narodzinach, niewiele o rodzicach. 呕yje we wci膮偶 rozbudowywanej rzeczywisto艣ci. O ile przekazuj膮ce te opowie艣ci seriale animowane, gazety dla fan贸w, ksi膮偶ki i gry pojawia艂y si臋 dopiero w kolejnych dekadach po premierze zabawki, o tyle ju偶 pierwsze reklamy opowiada艂y historie, wedle kt贸rych Barbie nie by艂a zwyczajn膮 lalk膮, ale posiada艂a swoje konkretne 偶ycie ze sta艂ymi warto艣ciami, pasjami i przede wszystkim innymi osobami-zabawkami, kt贸rym firma Mattel tak偶e pisa艂a odpowiednie, cho膰by najkr贸tsze, biografie. Coraz bardziej rozszerzaj膮ce si臋 z roku na rok uniwersum Barbie jest obecnie wielk膮 rodzin膮, w kt贸rej nikt nie umiera. To kraina, w kt贸rej czas szcz臋艣liwie si臋 zatrzyma艂 i jedynie kolejne sygna艂y ze 艣wiata rzeczywistego 鈥� gad偶ety, modne narracje 鈥� s膮 w stanie go aktualizowa膰.
Historia lalki Barbie to jednak co najmniej trzy historie. Pierwsza z nich to narracja oficjalna, w kt贸r膮 wpisane s膮 zabiegi marketingowe, dzia艂ania medialne, przyj臋te strategie rynkowe, projektowane opowie艣ci oraz kulturowe normy konsekwentnie propagowane i wymy艣lane przez producenta lalki. Kolejna dominuj膮ca narracja jest nieoficjalna 鈥� to szereg historii przetworze艅, cytat贸w, inspiracji i tw贸rczych komentarzy, dzia艂a艅 artystycznych odnosz膮cych si臋 do oficjalnych opowie艣ci, reinterpretuj膮cych i komentuj膮cych skutki wp艂yw贸w lalki na rzeczywisto艣膰. Na ostatni typ 鈥� narracji indywidualnej 鈥� sk艂adaj膮 si臋 miliony prywatnych do艣wiadcze艅 i opowie艣ci konsument贸w.
Bo Barbie to nie tylko przedmiot 艂atwego modelowania. To tak偶e si艂a sprawcza. Bo przedmiot/rzecz 偶yje, o ile w obr臋bie okre艣lonej zbiorowo艣ci, jest 鈥瀙o co艣鈥�, a to 鈥瀙o co艣鈥� oznacza przede wszystkim mo偶liwo艣膰 albo konieczno艣膰 zrobienia z nim czego艣, przy jego pomocy, udziale albo ze wzgl臋du na niego czy pod jego wp艂ywem. Marek Krajewski przekonuje, 偶e tym, co o偶ywia obiekty materialne, jest ludzkie dzia艂anie, kt贸re zostaje na nie skierowane, ale te偶 takie, kt贸re prowokuje sam przedmiot. Lalka Barbie 偶yje wi臋c przede wszystkim dlatego, 偶e jej obecno艣膰 warunkuje reakcje spo艂eczne i konieczne przewarto艣ciowania kultury. Barbie to rzecz, kt贸ra 鈥� zgodnie z tym, co pisa艂 Remo Bodei 鈥� ukazuje zar贸wno 艣lady naturalnych i spo艂ecznych proces贸w, kt贸re j膮 (t臋 rzecz) wytworzy艂y, jak r贸wnie偶 idee, uprzedzenia, sk艂onno艣ci i gusta spo艂ecze艅stwa. Staje si臋 tak偶e przez to obiektem sprzeciwu wynikaj膮cym z przypisywania jej konkretnych warto艣ci i przekona艅. Tak by艂o na przyk艂ad z Barbie z serii 鈥濼een Talk Barbie鈥�, z 1992 roku, kt贸rej jedno z wyg艂aszanych zda艅 鈥濵ath class is hard鈥� wywo艂a艂o fal臋 protest贸w, r贸wnie偶 w 艣rodowisku naukowym. American Association of University Women otwarcie krytykowa艂o firm臋 za wykluczaj膮cy i stereotypizuj膮cy przekaz dla m艂odego odbiorcy.
Wiele twarzy Barbie
Barbie jest systemem przebranym za rzecz, kt贸ry dzia艂a tym silniej, im cz臋艣ciej zmieniaj膮 si臋 jej przebrania. Oto lalka symuluje rzeczywiste istnienie, wchodz膮c w interakcje ze 艣wiatem. Zachowuje si臋 jak m艂ode dziewczyny, ma zainteresowania, przyjaci贸艂, okre艣lony wygl膮d, kt贸ry jest hybrydyczn膮 wersj膮 obowi膮zuj膮cego kanonu. 鈥濿ow! She鈥檚 real like me!鈥� 鈥� krzycza艂a reklama z pocz膮tku lat 70. Mimo 偶e oficjalnie wci膮偶 ma kilkana艣cie lat, blondw艂osa Barbie zd膮偶y艂a by膰 ju偶 niemal ka偶dym. W wersji oficjalnej by艂a mi臋dzy innymi: baletnic膮, projektantk膮 mody, businesswoman, uczestniczk膮 talent show, kandydatk膮 na prezydenta, prezydentem, policjantk膮, wr贸偶k膮, ksi臋偶niczk膮, syren膮, modelk膮, astronautk膮, pann膮 m艂od膮, pilotem samolotu, dentystk膮, p艂ywaczk膮, Elizabeth Taylor, Britney Spears, Bell膮 ze 鈥瀂mierzchu,鈥� Katniss z 鈥濱grzysk 艣mierci鈥�, Alexis oraz kilkoma innymi bohaterkami serialu 鈥濪ynastia鈥�, Joan Allen z 鈥濵ad Mena鈥�, jedn膮 z bohaterek 鈥濻tar Treka鈥�, Scarlett O鈥橦ar膮 i Triss ze 鈥瀂buntowanej鈥�. W nieoficjalnych wersjach uda艂o jej si臋 zosta膰 Matk膮 Bosk膮 i transwestyt膮.
J臋zyk firmy Mattel przekonuje 鈥濨arbie mo偶e wszystko鈥�; 鈥濲est wszystkim tym, czym chc臋 by膰 ja鈥�; 鈥濨arbie 鈥� Be anything, do everything鈥�. Warto doda膰, 偶e w reakcji na t臋 retoryk臋 w latach 90. pojawi艂y si臋 naszywki i plakietki z napisanym na r贸偶owym tle tekstem: 鈥濱 want to be just like BARBIE. That BITCH Has Everything!鈥�.
Barbie wsp贸艂cze艣nie
Dzi艣 wygl膮d Barbie w zale偶no艣ci od preferencji odczytuje si臋 jako idealizacj臋, hiperbolizacj臋 lub wynaturzenie wizerunku przeci臋tnej m艂odej kobiety. Krytyka publicystyczna i projekty artystyczne 鈥� m.in. Nicholasa Lamma czy Todda Haynesa 鈥� poskutkowa艂y wprowadzeniem w 2016 roku nowej ods艂ony linii Fashionistas 鈥� lalek odbiegaj膮cych wymiarami, wygl膮dem oraz przynale偶no艣ci膮 rasow膮 i etniczn膮 od najpopularniejszych modeli Barbie. W ofercie Fashionistas znajduj膮 si臋: 4 typy kszta艂tu cia艂a, 7 odmian koloru sk贸ry, 22 odcienie oczu i 24 fryzury. Zdecydowanemu zr贸偶nicowaniu uleg艂 zestaw proponowanych ubra艅. Z kolei w roku 2019 Mattel stworzy艂 now膮 lini臋 lalek, kt贸re nie s膮 jednoznacznie okre艣lone p艂ciowo. Oznacza to mi臋dzy innymi to, 偶e dzieci mog膮 dowolnie decydowa膰 o ich wygl膮dzie i to偶samo艣ci.
Tw贸rcze, kreatywne wykorzystywanie wizerunku, estetyki Barbie jest te偶 bardzo widoczne przy okazji premiery filmu. Social media pe艂ne s膮 realizacji nawi膮zuj膮cych do kultowej lalki 鈥� od mem贸w pokazuj膮cych, 偶e 鈥瀢szyscy jeste艣my jak Barbie鈥� po wyszukane kreacje i makija偶e inspirowane jej wygl膮dem. To偶samo艣膰 Barbie jak zawsze pozostaje w naszych r臋kach.
Autorki artyku艂u: dr Aleksandra Krupa-艁awrynowicz i dr Alicja Piotrowska.
殴谤贸诲艂补:
Bodei Remo, O 偶yciu rzeczy, prze艂. A. Bielak, Warszawa 2016.
Bosomtwe Oliwia, Neutralne genderowo lalki od producenta Barbie. To zmiana w stron臋 spo艂eczno艣ci LGBT+, Noizz., .
Clark Eric, Doll power: Barbie celebrates 50th anniversary and toy world dominances, 鈥濼he Telegraph鈥�, .
Krajewski Marek, S膮 w 偶yciu rzeczy, Warszawa 2013.
Lord M.G., Forever Barbie: The Unauthorized Biography of a Reall Doll, Avon Books 1995.
Rogers Mary F., Barbie jako ikona kultury, prze艂. E. Klekot, Warszawa 2003.
Tekst: dr Aleksandra Krupa-艁awrynowicz i dr Alicja Piotrowska
Redakcja: Ronald W贸jcik ()