Kiedy w 1977 roku na ekrany kin wszed艂 film George'a Lucasa, nikt 鈥� w艂膮cznie z samym re偶yserem 鈥� nie by艂 pewien, czy projekt si臋 przyjmie. Dzi艣 trudno sobie wyobrazi膰 kultur臋 popularn膮 bez Gwiezdnych Wojen. Ale czym w艂a艣ciwie s膮 Gwiezdne Wojny? Filmem? Seri膮 film贸w? Mark膮? 艢wiatem? O tym, jak badacze medi贸w pr贸buj膮 uchwyci膰 ten fenomen, rozmawiamy z dr. Kamilem J臋drasiakiem z Wydzia艂u Filologicznego Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Wi臋cej ni偶 kino
Gwiezdne Wojny zacz臋艂y si臋 na ekranie 鈥� ale bardzo szybko go opu艣ci艂y. Komiksy, powie艣ci, gry wideo, seriale animowane i aktorskie, zabawki, zegarki, pi贸rniki, zestawy LEGO鈥� Lista mog艂aby zajmowa膰 kolejne strony.
Gwiezdne Wojny to fenomen, kt贸ry mia艂 sw贸j pocz膮tek w kinie, ale faktycznie do艣膰 szybko wykroczy艂 poza samo kino i obj膮艂 spektrum tekst贸w bardzo r贸偶norodnych, bo z jednej strony by艂y to komiksy i literatura, z drugiej strony pojawi艂y si臋 te偶 nowsze media, a wi臋c przede wszystkim gry wideo
鈥� m贸wi dr J臋drasiak.
Jak ujarzmi膰 to zjawisko poj臋ciowo? Badacze medi贸w si臋gaj膮 po r贸偶ne narz臋dzia. Sam dr J臋drasiak wymienia kilka przydatnych termin贸w:
Wydaje mi si臋, 偶e w艣r贸d takich przydatnych termin贸w do opisu tego, czym s膮 Gwiezdne Wojny, nie mo偶na by艂oby pomin膮膰 takich sformu艂owa艅 jak franczyza, jak w艂a艣nie marka crossmedialna albo od pewnego momentu transmedialna, jak system rozrywkowy czy nawet supersystem rozrywkowy.
Tym ostatnim terminem pos艂uguje si臋 jeden z najwa偶niejszych wsp贸艂czesnych badaczy medi贸w 鈥� Henry Jenkins. W swojej prze艂omowej ksi膮偶ce Kultura konwergencji opisuje on supersystemy rozrywkowe jako zjawiska, w kt贸rych kluczowa jest obecno艣膰 marki w r贸偶nych, cz臋sto nieoczywistych przestrzeniach 鈥� niekoniecznie za艣 sama narracja.
Kosmiczna opera czy fantasy? Sp贸r o gatunek
Zanim zag艂臋bimy si臋 w struktur臋 opowie艣ci, warto zatrzyma膰 si臋 przy pytaniu, kt贸re od dekad elektryzuje fan贸w i badaczy: czym gatunkowo s膮 Gwiezdne Wojny?
O ile naj艂atwiej by艂oby powiedzie膰, 偶e to science fiction, o tyle badacze wielokrotnie zwracali uwag臋 na to, 偶e troch臋 bli偶ej Gwiezdnym Wojnom do fantasy. Gwiezdne Wojny s膮 takim uniwersum, kt贸re cz臋sto okre艣la si臋 mianem space opery albo w艂a艣nie space fantasy. Przez to, 偶e mistyczne elementy mieszaj膮 si臋 tam z naukowymi.
鈥� zwraca uwag臋 badacz.
Moc, Jedi, Sithowie to elementy, kt贸re wpasowuj膮 si臋 bardziej w logik臋 mitu i ba艣ni ni偶 twardej fantastyki naukowej. Pr贸by 鈥瀠naukowiania鈥� tego wymiaru, jak s艂ynne midichloriany z prequeli, przyjmowane s膮 przez cz臋艣膰 fan贸w ch艂odno. Jak zauwa偶a rozm贸wca, ta gatunkowa niejednoznaczno艣膰 jeszcze bardziej si臋 komplikuje, gdy spojrzymy na inne teksty z tego uniwersum:
Ostatnimi czasy, w dobie, kiedy Disney pr贸buje zbudowa膰 ten kanon, mo偶emy widzie膰 tam pewien renesans klasycznych gatunk贸w, takich jak western, nawet jak kino samurajskie, jak thriller polityczny czy wojenny, kt贸re realizuj膮 si臋 w bardzo konkretnych historiach z uniwersum Gwiezdnych Wojen.
Expanded Universe, Disney i kwestia kanonu
W 2012 roku Disney przej膮艂 prawa do Gwiezdnych Wojen. Decyzja ta mia艂a dalekosi臋偶ne konsekwencje dla ca艂ego tzw. Expanded Universe 鈥� rozleg艂ego zbioru ksi膮偶ek, komiks贸w i gier, kt贸re przez dekady rozszerza艂y 艣wiat znany z film贸w.
Disney przej膮艂 Gwiezdne Wojny z ca艂ym dobrodziejstwem inwentarza. Mo偶na by艂oby powiedzie膰, 偶e w pewnym sensie przekre艣li艂 Expanded Universe po to, 偶eby mie膰 troch臋 wi臋ksz膮 kontrol臋 nad kanonem, czyli nad historiami, kt贸re b臋d膮 wewn臋trznie sp贸jne
鈥� wyja艣nia dr J臋drasiak.
W praktyce oznacza艂o to, 偶e kilkadziesi膮t lat tw贸rczo艣ci 鈥� setki powie艣ci, komiks贸w i gier wideo rozwijanych od lat 70. 鈥� z dnia na dzie艅 przesta艂o by膰 鈥瀘ficjaln膮" histori膮 tej galaktyki. Postacie, kt贸re fani pokochali przez dekady, w膮tki rozci膮gni臋te na tysi膮ce stron, losy znanych bohater贸w po wydarzeniach z oryginalnej trylogii 鈥� wszystko to zosta艂o odsuni臋te na boczny tor. Dla znacznej cz臋艣ci fandomu, kt贸ry dorasta艂 na tych w艂a艣nie ksi膮偶kach i grach, by艂a to decyzja g艂臋boko odczuwana jako zdrada.
Dawne Expanded Universe nie znikn臋艂o jednak bez 艣ladu 鈥� dzi艣 funkcjonuje pod nazw膮 Legends, jako zbi贸r historii, kt贸re mog艂y si臋 wydarzy膰 w tym 艣wiecie, ale nie musia艂y. Nowy w艂a艣ciciel marki m贸g艂 wi臋c budowa膰 艣wiat od nowa, zachowuj膮c selektywn膮 kontrol臋 nad tym, co uznaje si臋 za 鈥瀘ficjalne鈥�.
Opowiadanie transmedialne 鈥� si艂a i ryzyko
Sercem wsp贸艂czesnej strategii narracyjnej Gwiezdnych Wojen jest to, co Jenkins nazywa narracj膮 transmedialn膮 鈥� technik膮, w kt贸rej historia rozproszona jest mi臋dzy wiele medi贸w, a ka偶de z nich wnosi do niej co艣 unikalnego. To nie to samo, co adaptacja, w kt贸rej t臋 sam膮 histori臋 przenosi si臋 z jednego medium do drugiego. W opowiadaniu transmedialnym ka偶de medium robi to, w czym jest najlepsze 鈥� film buduje widowisko i emocje, serial pozwala na powolne rozwijanie postaci, komiks eksploruje marginesy 艣wiata, gra wideo daje sprawczo艣膰 i pozwala by膰 cz臋艣ci膮 historii, a nie tylko jej obserwatorem.
Najog贸lniej rzecz ujmuj膮c, to takie sytuacje, w kt贸rych jaki艣 film, jaki艣 serial s膮 ze sob膮 tak powi膮zane, 偶e nieznajomo艣膰 serialu mo偶e utrudni膰 zrozumienie filmu i odwrotnie. W idealnym scenariuszu obydwa te dzie艂a s膮 samowystarczalne, a te powi膮zania mi臋dzy nimi traktujemy jako warto艣膰 dodan膮 鈥� taki dodatek.
鈥� t艂umaczy badacz.
Doskona艂ym przyk艂adem jest relacja mi臋dzy filmem 艁otr 1: Gwiezdne Wojny 鈥� Historie a serialem Andor. Oba mo偶na ogl膮da膰 osobno, ale ich wzajemne powi膮zania otwieraj膮 przed widzem zupe艂nie nowe poziomy rozumienia. Oba mo偶na ogl膮da膰 osobno 鈥� ale dopiero razem tworz膮 pe艂ny obraz wydarze艅 i postaci. Znajomo艣膰 艁otra 1 sprawia, 偶e Andor ogl膮da si臋 zupe艂nie inaczej 鈥� i odwrotnie. Podobne powi膮zania istniej膮 mi臋dzy serialami animowanymi a aktorskimi, mi臋dzy epizodami a filmami pobocznymi, a niekiedy nawet mi臋dzy grami a produkcjami ekranowymi. To oznacza, 偶e naprawd臋 zaanga偶owany fan Gwiezdnych Wojen musi dzi艣 porusza膰 si臋 jednocze艣nie po kilku platformach streamingowych, p贸艂kach z komiksami i bibliotece gier wideo. To nie jest zarzut 鈥� to po prostu opis skali przedsi臋wzi臋cia. Transmedialna narracja z za艂o偶enia nagradza tych, kt贸rzy inwestuj膮 wi臋cej. Ka偶da kolejna produkcja, kt贸r膮 si臋 poznaje, sprawia, 偶e poprzednie nabieraj膮 nowych znacze艅.
Jak zauwa偶a dr J臋drasiak, transmedialne opowiadanie niesie jednak ze sob膮 powa偶ne ryzyko. Wymaga od widza inwestycji 鈥� nie tylko czasu, ale i pieni臋dzy: subskrypcji r贸偶nych platform, zakupu gier czy komiks贸w. Im bardziej rozbudowana sie膰 powi膮za艅, tym wy偶szy pr贸g wej艣cia dla kogo艣, kto chcia艂by zacz膮膰 przygod臋 z uniwersum dzi艣, od zera.
To odstrasza cz臋艣膰 widz贸w od tego uniwersum. Dlatego te偶 taka strategia, kt贸r膮 mo偶na zaobserwowa膰 w Gwiezdnych Wojnach, mo偶na by艂oby powiedzie膰, 偶e jest zaadresowana do najbardziej oddanych, najbardziej zagorza艂ych fan贸w, a jednocze艣nie ci najbardziej oddani i zagorzali fani poprzez przywi膮zanie do przesz艂o艣ci tego uniwersum, s膮 te偶 cz臋sto grup膮 najbardziej krytyczn膮.
Rozumienie przy艂膮czeniowe, czyli jak nowe nadpisuje stare
Jednym z ciekawszych zjawisk opisywanych przez Jenkinsa 鈥� i przywo艂ywanych przez naszego rozm贸wc臋 鈥� jest tzw. rozumienie przy艂膮czeniowe. Chodzi o sytuacje, gdy nowy tekst kultury nie tyle zast臋puje poprzedni, co pozwala nam go zobaczy膰 w innym 艣wietle.
Kiedy m贸wi臋 o rozumieniu przy艂膮czeniowym, mam na my艣li takie sytuacje, w kt贸rych nowe dzie艂o pozwala nadpisa膰 nasze dotychczasowe interpretacje niekt贸rych w膮tk贸w albo co艣, co postrzegali艣my jako luk臋 fabularn膮, albo za du偶e uproszczenie. Dzi臋ki jakiej艣 nowej historii nabiera wi臋kszej g艂臋bi
鈥� dodaje dr J臋drasiak
Przyk艂ad? Znowu 艁otr 1 鈥� film, kt贸ry rozgrywa si臋 bezpo艣rednio przed wydarzeniami z Nowej nadziei (1977), wype艂niaj膮c fabularne braki pierwszego epizodu sagi. Gwiezdne Wojny z 1977 roku nosi艂y z reszt膮 pocz膮tkowo po prostu tytu艂 Star Wars 鈥� podtytu艂 Epizod IV: Nowa nadzieja pojawi艂 si臋 dopiero w 1981 roku, gdy Lucas zdecydowa艂, 偶e historia jest cz臋艣ci膮 wi臋kszej ca艂o艣ci.
Co wi臋cej, re偶yser zacz膮艂 opowie艣膰 od 艣rodka 鈥� chronologicznie epizody I鈥揑II (trylogia prequeli) rozgrywaj膮 si臋 wcze艣niej, cho膰 nakr臋cone zosta艂y po orygina艂ach. Nowe filmy pozwalaj膮 wi臋c reinterpretowa膰 to, co widzowie znali od dawna.
Kr贸tko m贸wi膮c, reinterpretujemy pewne rzeczy, maj膮c dost臋p do nowych informacji, kt贸rych dostarczaj膮 nam p贸藕niejsze teksty
鈥� podsumowuje dr J臋drasiak.
Kontrowersje jako maszyna dyskursu
Spory mi臋dzy fanami Gwiezdnych Wojen s膮 legendarne. Kto strzeli艂 pierwszy 鈥� Han Solo czy Greedo? Co wolno zmieni膰 w remasterowanych wersjach klasycznych film贸w? Czy nowe trylogie respektuj膮 dziedzictwo orygina艂贸w?
Zdaniem dr. J臋drasiaka, cz臋艣膰 tych kontrowersji mo偶e by膰鈥� zamierzona:
Wydaje mi si臋, 偶e co艣 w tym mo偶e by膰, 偶e pewnych rzeczy celowo si臋 nie doprecyzowuje, pewne rzeczy celowo si臋 zmienia. Korzysta si臋 te偶 z tzw. retcon贸w, czyli takich strategii reinterpretowania w艂asnej historii i ustanawiania kanonu na nowo po to, 偶eby ludzie o tym dyskutowali. Czy to cyniczne? By膰 mo偶e. Czy to dzia艂a? Na pewno, bo inaczej Gwiezdne Wojny nie sta艂yby si臋 takim fenomenem, jakim s膮 dzisiaj.
Galaktyka dla ka偶dego
Mimo ca艂ej z艂o偶ono艣ci, tw贸rcy Gwiezdnych Wojen pami臋taj膮 o tym, 偶e nie ka偶dy widz chce by膰 fanem-encyklopedyst膮. Cz臋艣膰 produkcji z tego uniwersum to zamkni臋te, samodzielne historie 鈥� tzw. stand-alone 鈥� kt贸re mo偶na poch艂on膮膰 bez znajomo艣ci reszty kanonu. Zr贸偶nicowany jest te偶 target: cz臋艣膰 tre艣ci kierowana jest do wieloletnich fan贸w, cz臋艣膰 鈥� do nowych widz贸w, kt贸rzy dopiero stawiaj膮 pierwsze kroki w odleg艂ej galaktyce.
Dawno, dawno temu powsta艂 film, kt贸ry mia艂 by膰 tylko filmem. Dzi艣 Gwiezdne Wojny to co艣 znacznie trudniejszego do zdefiniowania 鈥� i w艂a艣nie dlatego to te偶 co艣 tak fascynuj膮cego. Niech Moc b臋dzie z Wami.
Redakcja: Biuro Promocji i Komunikacji Wydzia艂u Filologicznego U艁