Las to co艣 wi臋cej ni偶 drzewa: Otw贸rz oczy i uszy, wci膮gnij powietrze i poczuj las
Ka偶dy, kto lubi wypoczynek na 艣wie偶ym powietrzu, zauwa偶y艂 zapewne, 偶e w Polsce rosn膮 bardzo r贸偶norodne lasy. Oddzia艂uj膮 one na nasz膮 psychik臋 w odmienny spos贸b, wywo艂uj膮c zr贸偶nicowane wra偶enia estetyczne i emocje.
Jak czujemy si臋 latem w buczynie, kt贸r膮 naukowcy nazywaj膮 Luzulo pilosae-Fagetum (kwa艣n膮 buczyn膮 ni偶ow膮), gdy otacza nas g艂臋boki cie艅 rzucany przez drzewa? Ten cie艅 jest wybawieniem w upalny dzie艅, ale jednocze艣nie taki las mo偶e wzbudza膰 pewien pierwotny niepok贸j, zw艂aszcza gdy zapada zmrok i 艣wiat艂o zaczyna zanika膰. Wtedy buczyna potrafi by膰 miejscem niemal przera偶aj膮cym. Zupe艂nie innych emocji do艣wiadczymy wiosn膮 w lesie zwanym Potentillo albae-Quercetum (艣wietlist膮 d膮brow膮 subkontynentaln膮). Ten typ lasu sprawia wra偶enie stworzonego po to, by budzi膰 rado艣膰. Przypomina park, w kt贸rym mo偶na przechodzi膰 od jednej kwitn膮cej ro艣liny do drugiej i zachwyca膰 si臋 soczyst膮 zieleni膮. Jeszcze inne wra偶enia przynosi Cladonio-Pinetum (suchy b贸r sosnowy). Uderza tu charakterystyczny zapach igliwia, a runo zdominowane przez porosty tworzy niemal ba艣niowy krajobraz. Zr贸偶nicowanie naszych las贸w jest warto艣ci膮 sam膮 w sobie i ogromnym zasobem, kt贸ry wci膮偶 bywa niedoceniany. I nie chodzi tu wy艂膮cznie o modne poj臋cie bior贸偶norodno艣ci. Chodzi o do艣wiadczenie pi臋kna, jakie las daje cz艂owiekowi. Nie zawsze mo偶emy wyjecha膰 w g贸ry lub nad morze. Nie zawsze sta膰 nas na wymarzony wypoczynek. Tymczasem uwa偶ny spacer po pobliskim lesie mo偶e sta膰 si臋 藕r贸d艂em wytchnienia i g艂臋bokiej rado艣ci, jak膮 daje zachwyt otaczaj膮cym nas pi臋knem.
Czym r贸偶ni膮 si臋 zbiorowiska le艣ne?
Zbiorowiska le艣ne r贸偶ni膮 si臋 przede wszystkim sk艂adem gatunkowym 鈥� nie tylko drzewostanu. Ka偶de z nich ma swoj膮 charakterystyczn膮 kombinacj臋 gatunk贸w. S膮 takie ro艣liny, kt贸re wyst臋puj膮 niemal wy艂膮cznie w okre艣lonym typie lasu (naukowcy rzekliby: w okre艣lonym syntaksonie) oraz takie ro艣liny, kt贸re spotykamy tak偶e gdzie indziej, ale dla obserwowanego zbiorowiska le艣nego s膮 typowe. Rozr贸偶nianie zbiorowisk le艣nych jest sztuk膮 wymagaj膮c膮 wiedzy i do艣wiadczenia. Jednak nawet osoby niezajmuj膮ce si臋 zawodowo przyrod膮 bez trudu odr贸偶ni膮 b贸r sosnowy od d膮browy. Wystarczy kilka spacer贸w po lesie, by dostrzec, 偶e tam, gdzie ro艣nie sosna, wraz z ni膮 rosn膮 bor贸wki, a tam, gdzie s膮 d臋by, to na wiosn臋 mamy szans臋 zobaczy膰 bia艂y kobierzec kwiat贸w ro艣lin nazywanych zawilcami gajowymi (础苍别尘辞苍别鈥痭别尘辞谤辞蝉补). R贸偶ne typy las贸w intuicyjnie rozpoznaj膮 te偶 grzybiarze 鈥� gdy spogl膮daj膮 na las, to potrafi膮 przewidzie膰, jakie gatunki grzyb贸w w nim znajd膮.
Gdzie ro艣liny uk艂adaj膮 wzory, a drzewa tworz膮 dach
Ro艣liny w lesie tworz膮 swoist膮 mozaik臋. W borze sosnowym zobaczymy ca艂e p艂aty bor贸wki czernicy (Vaccinium myrtillus), zwanej jagod膮 鈥� od czarnych owoc贸w, kt贸re ch臋tnie zbieramy, ale obok nich zobaczymy p艂aty bor贸wki brusznicy (Vaccinium vitis-idaea), o czerwonych owocach. W niekt贸rych miejscach pojawi si臋 kosmatka ow艂osiona (Luzula pilosa), cz臋sto mylona z traw膮 (trzeba przyjrze膰 si臋 jej kwiatostanom, by dostrzec r贸偶nic臋). Obok ro艣nie szczawik zaj臋czy (Oxalis acetosella) 鈥� ro艣lina o li艣ciach przypominaj膮cych koniczyn臋, lecz o wyra藕nie kwa艣nym smaku. Pod tym wszystkim rozci膮ga si臋 艣wiat mszak贸w: rozleg艂e kobierce rokietnika pospolitego (Pleurozium schreberi), a gdzie indziej p艂aty brodawkowca czystego (Pseudoscleropodium purum) poprzetykane pojedynczymi p臋dami p艂askomerzyka pokrewnego (Plagiomnium affine). Uwa偶ny obserwator zauwa偶y, 偶e ro艣liny te nie tworz膮 jednolitej warstwy, ich uk艂ad przypomina mozaik臋 鈥� raczej wielobarwny kobierzec ni偶 jednorodn膮 tkanin臋.
Las to nie tylko mozaika ro艣lin widzianych jako r贸偶ne gatunki rosn膮ce obok siebie. Las ma tak偶e struktur臋 pionow膮. Najpro艣ciej wyr贸偶ni膰 cztery warstwy: drzewa, podszyt, runo i warstw臋 porostowo-mszyst膮. W rzeczywisto艣ci jednak uk艂ad ten jest znacznie bardziej z艂o偶ony. W gr膮dach 鈥� wielogatunkowych lasach li艣ciastych 鈥� obok siebie mog膮 rosn膮膰 wysokie d臋by szypu艂kowe (Quercus robur) i du偶o ni偶sze graby (Carpinus betulus). Ju偶 w samej warstwie drzew widoczne jest wi臋c zr贸偶nicowanie ich wysoko艣ci. W gr膮dzie opr贸cz d臋b贸w i grab贸w spotkamy klony, lipy, a w 艣rodkowej Polsce tak偶e pojedyncze 艣wierki. Te drzewa r贸偶ni膮 si臋 kszta艂tem i wielko艣ci膮 li艣ci, tworz膮c a偶urowy 鈥瀌ach lasu鈥�. Do tego dochodz膮 r贸偶nice wiekowe: obok wysokich, starych drzew o pot臋偶nych pniach rosn膮 m艂ode osobniki dopiero wchodz膮ce do warstwy koron. Gr膮dy to lasy o bujnym podszycie; rosn膮 tu wi臋c r贸偶nej wielko艣ci krzewy. I cho膰 naukowcom badaj膮cym zbiorowiska le艣ne cz臋sto nie starcza na to cierpliwo艣ci, to i w runie da艂oby si臋 wyr贸偶ni膰 wy偶sze i ni偶sze warstwy. W efekcie las to du偶o wi臋cej ni偶 skupisko drzew! To wielopoziomowa i dynamiczna 偶ywa struktura.
Ocali膰 mikro艣wiat lasu
W koronach drzew nie tylko jest wi臋ksze nat臋偶enie 艣wiat艂a ni偶 przy ziemi, panuje tam te偶 inna temperatura i wilgotno艣膰 powietrza, inna jest pr臋dko艣膰 wiatru. Nie dziwi wi臋c, 偶e w lesie obok siebie mog膮 wyst臋powa膰 organizmy o kompletnie innych wymaganiach siedliskowych, np. gatunki 艣wiat艂o偶膮dne i cieniolubne, preferuj膮ce wi臋ksz膮 wilgotno艣膰 gleb i znosz膮ce brak wody. Las jest mozaik膮 mikrosiedlisk umo偶liwiaj膮cych 偶ycie niezliczonym organizmom 鈥� ro艣linom, zwierz臋tom i grzybom, w tym grzybom zlichenizowanym, nazywanym powszechnie porostami. Tych, kt贸rzy zechcieliby zobaczy膰 ten 艣wiat jeszcze bardziej z bliska, zafascynowa膰 mo偶e le艣na gleba, gdzie, opr贸cz strz臋pek grzybni, znajdziemy osza艂amiaj膮c膮 liczb臋 mikroorganizm贸w.
To nie jest prawda, 偶e my, naukowcy, dobrze wiemy, jak funkcjonuje le艣ny ekosystem. Jest to 艣wiat tak skomplikowany, 偶e trudno go opisa膰 w spos贸b wyczerpuj膮cy, a co dopiero zrozumie膰 wszystkie zwi膮zki mi臋dzy 偶yj膮cymi tu organizmami. Nawet le艣ne powietrze jest pe艂ne 偶ycia i chemii. Opr贸cz znanych fitoncyd贸w 鈥� zwi膮zk贸w wydzielanych przez ro艣liny i hamuj膮cych rozw贸j mikroorganizm贸w 鈥� unosi si臋 w nim ca艂y 鈥瀔oktajl鈥� mikroskopijnych cz膮stek, kt贸rych sk艂ad zale偶y od typu lasu i warunk贸w 艣rodowiskowych.
Las, kt贸ry oddycha r贸偶norodno艣ci膮
I tu wracamy do pocz膮tku 鈥� lasy s膮 r贸偶norodne i t臋 ich r贸偶norodno艣膰 nale偶y chroni膰. Intensywna gospodarka le艣na mo偶e prowadzi膰 do ich ujednolicenia: gatunkowego (gdy sadzi si臋 jeden gatunek) i wiekowego (gdy drzewa s膮 w tym samym wieku). To poci膮ga za sob膮 ujednolicenie opisywanej wcze艣niej struktury zbiorowiska le艣nego. Problemem jest te偶 fakt bardzo g臋stego sadzenia osobnik贸w drzew na du偶ych przestrzeniach. Po kilku 鈥� kilkunastu latach w jednowiekowych, jednogatunkowych m艂odnikach (tak nazywamy takie m艂ode drzewostany) bywa tak ciemno, 偶e wi臋kszo艣膰 ro艣lin 艣wiat艂olubnych zanika. Tymczasem w lesie naturalnym zawsze znajdzie si臋 miejsce bardziej nas艂onecznione. Taki las 鈥瀙ulsuje鈥�: gdzie艣 upada stare drzewo i pojawia si臋 艣wiat艂o, gdzie indziej g臋sto ro艣nie m艂ode pokolenie, a jeszcze dalej stoj膮 stare osobniki w tak lu藕nym uk艂adzie, 偶e mo偶na zagl膮da膰 daleko w g艂膮b kompleksu le艣nego. Dzi臋ki temu, 偶e r贸偶ne fazy rozwoju drzewostanu wsp贸艂istniej膮 obok siebie, mamy olbrzymie bogactwo siedlisk dla pozosta艂ych le艣nych mieszka艅c贸w. Utrzymanie takiej r贸偶norodno艣ci w lasach gospodarczych jest trudne, a by膰 mo偶e nie do ko艅ca mo偶liwe. Dlatego trzeba wspiera膰 le艣nik贸w, kt贸rzy staraj膮 si臋, czasem wbrew celom gospodarczym, ocala膰 r贸偶norodno艣膰 naszych las贸w. Idea poszanowania zr贸偶nicowanych funkcji las贸w, a wi臋c uznania, 偶e opr贸cz funkcji gospodarczej maj膮 one funkcje ekologiczne i spo艂eczne, to co艣, co w Polsce jest gwarantowane Ustaw膮 z dnia 28 wrze艣nia 1991 r. o lasach.
艢wi臋tuj膮c 艢wi臋to Lasu, warto po prostu鈥� p贸j艣膰 do lasu i w艂a艣nie tam poszuka膰 rado艣ci p艂yn膮cej z wiosny.
Dr hab. Katarzyna Zieli艅ska 鈥� Badaczka specjalizuj膮ca si臋 w ekologii i biogeografii ro艣lin, prowadz膮ca badania nad gatunkami reliktowymi oraz analiz膮 ich wyspecjalizowanych nisz ekologicznych. Cz艂onkini zespo艂u Refugia and Relict Plants, w kt贸rym rozwija analizy dotycz膮ce rozmieszczenia relikt贸w ro艣linnych oraz wsp贸艂tworzy metody ich czynnej ochrony. Jako dydaktyczka, prowadzi zaj臋cia z fitogeografii, metod badawczych stosowanych w geobotanice oraz ze zr贸偶nicowania taksonomicznego flory. Wspiera rozw贸j m艂odych naukowczy艅 i naukowc贸w jako opiekunka Studenckiego Ko艂a Naukowego Ochrony Przyrody. Aktywnie dzia艂a w 艂贸dzkim oddziale Polskiego Towarzystwa Botanicznego.
Materia艂 i zdj臋cia: dr hab. Katarzyna M. Zieli艅ska (Katedra Biogeografii, Paleoekologii i Ochrony Przyrody, Wydzia艂 Biologii i Ochrony) 艢rodowiska U艁
Redakcja: Kamila Knol-Micha艂owska (Centrum Promocji, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)
Grafika: Mateusz Kowalski (Centrum Promocji, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)